INTERFAOL VAZIFALAR ORQALI BO‘LAJAK O‘QITUVCHILARDA TAFAKKUR ELASTIKLIGINI OSHIRISH METODLARI

Аннотация

Zamonaviy ta’lim tizimida o‘qituvchilarning tafakkur elastikligi muhim kompetensiya sifatida ko‘riladi, chunki u ularga turli pedagogik vaziyatlarda moslashuvchan qarorlar qabul qilish va muammolarni ijodiy yechish imkonini beradi. Ushbu maqola interfaol vazifalar orqali bo‘lajak o‘qituvchilarda tafakkur elastikligini rivojlantirishning nazariy asoslari, metodlari va amaliy yondashuvlarini tahlil qiladi. Tadqiqotda muammoli o‘qitish, loyiha metodi, refleksiv amaliyot, kognitiv fleksibillik treninglari va didaktik o‘yinlar kabi usullarning samaradorligi ko‘rib chiqiladi. O‘zbekistonning ko‘p millatli ta’lim muhiti kontekstida olib borilgan tajriba-sinov ishlari ushbu metodlarning mahalliy sharoitlarga mosligini tasdiqlaydi. Maqola interfaol vazifalarni ta’lim jarayoniga kengroq integratsiya qilish va zamonaviy texnologiyalardan foydalanish bo‘yicha tavsiyalar beradi. Kalit so‘zlar: tafakkur elastikligi, interfaol vazifalar, bo‘lajak o‘qituvchilar, muammoli o‘qitish, loyiha metodi, refleksiv amaliyot, kognitiv fleksibillik, didaktik o‘yinlar, O‘zbekiston ta’limi. Kirish. Zamonaviy ta’lim tizimida o‘qituvchilarning roli an’anaviy bilim uzatuvchidan o‘quvchilarning mustaqil fikrlashini yo‘naltiruvchi va ijodiy rivojlanishini rag‘batlantiruvchi fasilitatorga aylandi. Ushbu o‘zgarishlar bo‘lajak o‘qituvchilarni tayyorlashda ularning tafakkur elastikligini rivojlantirishni muhim vazifa sifatida oldinga surmoqda. Tafakkur elastikligi shaxsning muammolarni turli nuqtai nazardan ko‘rish, fikrlash strategiyalarini moslashuvchan o‘zgartirish va yangi sharoitlarga tez moslashish qobiliyati sifatida ta’riflanadi. Bu qobiliyat o‘qituvchilar uchun pedagogik jarayonda kutilmagan vaziyatlarni boshqarish, turli o‘quvchilarning ehtiyojlariga moslashish va innovatsion yechimlar ishlab chiqishda muhim ahamiyatga ega. O‘zbekistonning ko‘p millatli jamiyati sharoitida tafakkur elastikligi turli madaniyat vakillari bilan samarali muloqot qilish va inklyuziv ta’lim muhitini yaratishda qo‘shimcha afzalliklarni ta’minlaydi. Ushbu maqola interfaol vazifalar orqali bo‘lajak o‘qituvchilarda tafakkur elastikligini oshirishning nazariy asoslari, metodlari va O‘zbekiston ta’lim tizimidagi amaliy tatbiq yo‘llarini tahlil qilishga bag‘ishlangan bo‘lib, xalqaro va mahalliy tadqiqotlarning sinteziga asoslanadi. Tafakkur elastikligi shaxsning kognitiv moslashuvchanligini ifodalovchi muhim psixologik xususiyat bo‘lib, u turli kontekstlarda muammolarni yechishda moslashuvchan fikrlash strategiyalarini qo‘llash qobiliyatini o‘z ichiga oladi. Jeyms Kaufman tafakkur elastikligini “muammolarni yechishda turli yo‘llarni sinab ko‘rish, fikrlash strategiyalarini o‘zgartirish va yangi sharoitlarga moslashish qobiliyati” deb ta’riflaydi[1]. Bu xususiyat o‘qituvchilar uchun pedagogik jarayonda yuzaga keladigan kutilmagan vaziyatlarni boshqarish, turli o‘quvchilarning ehtiyojlariga moslashish va innovatsion ta’lim yondashuvlarini joriy etishda muhim ahamiyatga ega. L.S. Vygotskiyning ijtimoiy-madaniy rivojlanish nazariyasiga ko‘ra, tafakkur ijtimoiy tajriba va muloqot orqali shakllanadi, shuning uchun interfaol vazifalar tafakkur elastikligini rivojlantirishda muhim vosita sifatida xizmat qiladi[2]. Jon Dyui esa refleksiv tafakkurning muammolarni hal etishdagi rolini ta’kidlab, o‘quvchilarning o‘z fikrlash 15 ` jarayonlarini tahlil qilishi va qayta ko‘rib chiqishi tafakkur elastikligini oshirishning asosiy sharti ekanligini ko‘rsatadi[3]. O‘zbekiston kontekstida tafakkur elastikligi o‘qituvchilarga ko‘p madaniyatli sinflarda ishlash, turli o‘quvchilarning ehtiyojlarini qondirish va ta’lim jarayonini zamonaviy talablarga moslashtirishda yordam beradi. Interfaol vazifalar o‘quvchilarning faol ishtirokini ta’minlaydigan, hamkorlik, muloqot va mustaqil fikrlashni rag‘batlantiruvchi o‘quv topshiriqlari sifatida ta’riflanadi. Robert Marzano interfaol vazifalarni besh turga ajratadi: muammoli vaziyatlarni hal etish, loyiha vazifalari, ijodiy vazifalar, refleksiv vazifalar va o‘yinli vazifalar[4]. Muammoli vaziyatlar o‘quvchilardan turli ma’lumotlarni tahlil qilish va eng maqbul yechimni tanlashni talab qilsa, loyiha vazifalari guruh bo‘lib ishlash va amaliy natijalar taqdim etishni rag‘batlantiradi. Ijodiy vazifalar yangi g‘oyalar ishlab chiqish va noan’anaviy yechimlarni topishga yo‘naltirilgan bo‘lib, refleksiv vazifalar o‘quvchilarga o‘z fikrlash jarayonlarini tahlil qilish imkonini beradi. O‘yinli vazifalar esa muammolarni o‘yin shaklida hal etish orqali motivatsiyani oshiradi. A.A. Verbitskiy kontekstli ta’lim nazariyasida interfaol vazifalarning real hayotiy vaziyatlarga yaqinligi ularning kasbiy ko‘nikmalarni shakllantirishdagi muhimligini ta’kidlaydi[5]. O‘zbekiston ta’lim muhitida interfaol vazifalar bo‘lajak o‘qituvchilarni ko‘p millatli sinflarda ishlashga tayyorlash va turli madaniy kontekstlarda moslashuvchan fikrlashni rivojlantirish uchun muhim vosita sifatida qo‘llaniladi. Bo‘lajak o‘qituvchilarda tafakkur elastikligini rivojlantirishda interfaol va