BİOLOGİYA FANİNİ O'QİTİSHDA O'QUVCHİLARNİ BİLİSH FAOLİYATİNİ FAOLLASHTİRİSH USULLARİ

Аннотация

Mazkur maqolada biologiya fanini o‘qitishda o‘quvchilarning bilish faoliyatini faollashtirishga qaratilgan samarali usullar, pedagogik yondashuvlar va innovatsion texnologiyalarning o‘rni haqida so‘z yuritiladi. Zamonaviy ta’lim tizimi o‘quvchilarning faolligini oshirishga, ularning mustaqil fikrlash qobiliyatini rivojlantirishga katta e’tibor qaratmoqda. Ayniqsa, tabiiy fanlar, xususan, biologiya fani bu borada keng imkoniyatlarga ega. Biologiya – hayotiy muhim fan bo‘lib, uni o‘qitishda o‘quvchilarda ilmiy dunyoqarashni shakllantirish, kuzatish va tahlil qilish ko‘nikmalarini rivojlantirish zarur. O‘quvchilarni dars jarayoniga faol jalb qilish, mustaqil fikrlash va muammoli vazifalarni hal qilishga o‘rgatish orqali bilim sifatini oshirish yo‘llari tahlil qilinadi. Kalit so'zlar: Biologiya ta’limi, bilish faoliyati, faollashtirish usullari, interaktiv metodlar, muammoli o‘qitish, motivatsiya, tanqidiy fikrlash. Kirish. Bugungi kunda ta’lim sohasida amalga oshirilayotgan islohotlar o‘quvchilarning bilim olishdagi faolligini oshirish, ularni mustaqil fikrlovchi, izlanuvchan shaxs sifatida shakllantirishga yo‘naltirilgan. Ayniqsa, tabiiy fanlarni, xususan, biologiyani o‘qitishda zamonaviy pedagogik yondashuvlardan samarali foydalanish muhim ahamiyatga ega. Biologiya – bu inson, hayvonot, o‘simliklar va mikroorganizmlarning tuzilishi, funksiyasi va rivojlanishini o‘rgatuvchi fan bo‘lib, u o‘quvchilarning ilmiy tafakkurini rivojlantirish, ekologik madaniyatini shakllantirishda muhim o‘rin tutadi. Ammo biologiya fanining o‘ziga xos murakkabliklari, ko‘p hollarda nazariy tushunchalarning ko‘pligi, amaliyot bilan bog‘liq jihatlarining yetarlicha ochib berilmasligi o‘quvchilarda passivlikka sabab bo‘lishi mumkin. Shuning uchun o‘qituvchi dars jarayonida o‘quvchilarning bilish faoliyatini faollashtirish usullaridan samarali foydalanishi zarur. Ushbu maqolada biologiya fanini o‘qitishda o‘quvchilarning bilish faoliyatini faollashtirish usullari, zamonaviy ta’lim texnologiyalarining o‘rni, interaktiv metodlar orqali o‘quvchilarni dars jarayoniga faol jalb qilish yo‘llari haqida so‘z yuritiladi. Adabiyotlar tahlili. Biologiya ta’limida o‘quvchilarning bilish faoliyatini faollashtirish masalasi ko‘plab pedagog va metodistlar tomonidan ilmiy tadqiqot mavzusi sifatida o‘rganilgan. Jumladan, pedagogika va didaktika sohasidagi taniqli olimlarning asarlarida bilish faoliyatining mohiyati, uni faollashtirish usullari, o‘quvchilarning motivatsiyasi va mustaqil fikrlash ko‘nikmalarini shakllantirish masalalari keng yoritilgan. O‘zbekistonlik olima T. G‘ulomovaning ta’kidlashicha, o‘quvchilarning o‘rganish jarayonidagi faolligi ko‘proq ularning ichki motivatsiyasi, o‘qituvchining qo‘llayotgan metodlari va darsda yuzaga keladigan muammoli vaziyatlar orqali shakllanadi. U biologiya darslarida muammoli o‘qitish metodini qo‘llashni samarali deb biladi, chunki bu usul o‘quvchini faol fikrlashga undaydi. B. X. To‘xtayev va M. Yusupov kabi mualliflar biologiyani o‘qitishda amaliy-tajriba asosli metodlarning ustuvorligini ta’kidlaydi. Ularning fikricha, tajriba va kuzatuv asosidagi darslar o‘quvchilarda 16 ` ilmiy bilishga bo‘lgan qiziqishni oshiradi, bu esa bilish faoliyatini faollashtirishga xizmat qiladi. Zamonaviy ta’lim texnologiyalarini biologiya faniga integratsiya qilish bo‘yicha A. O‘rolova o‘z izlanishlarida axborot-kommunikatsiya texnologiyalarining (AKT) o‘quvchilarda mustaqil ishlash ko‘nikmalarini shakllantirishdagi roliga e’tibor qaratadi. U darsda multimediali taqdimotlar, animatsiyalar va virtual laboratoriyalardan foydalanish orqali o‘quvchilarni darsga faol jalb qilish mumkinligini ko‘rsatadi. Shuningdek, xalqaro tajribada ham bilish faoliyatini faollashtirish metodlari keng qo‘llaniladi. Masalan, J. Bruner, L. Vygotsky va B. Bloom kabi olimlar tomonidan ishlab chiqilgan kognitiv rivojlanish va faoliyatga asoslangan o‘qitish nazariyalari biologiya ta’limida ham muhim ahamiyatga ega. Ularning yondashuvlarida o‘quvchilarning mustaqil izlanishi, tanqidiy fikrlashi, savol berishi va ilmiy xulosalarga kelishi o‘quv jarayonining markazida turadi. Shu tarzda, adabiyotlar tahlili shuni ko‘rsatadiki, biologiya ta’limida o‘quvchilarni faollashtirish uchun zamonaviy pedagogik yondashuvlar, muammoli vaziyatlar yaratish, AKTdan foydalanish, guruhli ishlar va tajriba asosidagi metodlar muhim metodik vositalar hisoblanadi. Tadqiqot metodlari. Ushbu ilmiy-uslubiy maqolani yozishda quyidagi tadqiqot metodlaridan foydalanildi: Biologiya ta’limi, bilish faoliyati va o‘qitish metodikasi bilan bog‘liq ilmiy-pedagogik adabiyotlar, darsliklar, dissertatsiyalar va maqolalar o‘rganildi. Mavzu bo‘yicha ilg‘or tajribalar, mavjud muammo va yondashuvlar tahlil qilindi. Turli o‘qitish usullarining samaradorligi o‘rtasida qiyosiy tahlil o‘tkazildi. An’anaviy va innovatsion metodlarning o‘quvchilarning bilish faoliyatiga ta’siri solishtirildi. O‘rganilayotgan mavzu yuzasidan real dars jarayonlarida kuzatuvlar olib borildi. O‘quvchilarning faolligi,