BOSHLANGʻICH SINFLARDA QOʻSHISH VA AYIRISHNI OʻRGATISHGA DASTLABKI QADAM

Аннотация

Ushbu maqolada boshlangʻich sinf o‘quvchilariga qoʻshish va ayirish amallarini oʻrgatishning dastlabki bosqichlari, ularning psixologik va didaktik xususiyatlari, shuningdek, zamonaviy pedagogik yondashuvlar asosida samarali metodlar haqida so‘z yuritiladi. Kalit so‘zlar: boshlang‘ich taʼlim, matematik savodxonlik, qoʻshish, ayirish, metodika, o‘quvchi psixologiyasi. Kirish. Boshlangʻich sinf matematika taʼlimi – bu nafaqat arifmetik amallarni oʻrgatish, balki bolalarda mantiqiy fikrlash, tahlil qilish, umumlashtirish kabi asosiy aqliy faoliyatlarni shakllantirish bosqichidir. Qoʻshish va ayirishni oʻrgatish – bu bu faoliyatlarning negizini tashkil etadi. Ushbu maqolada aynan shu ikki arifmetik amalni oʻrgatishga tayyorgarlik va dastlabki bosqichdagi muhim pedagogik qadamlar yoritiladi. Asosiy qism 1. Boshlangʻich sinf oʻquvchilarining yosh va psixologik xususiyatlari Boshlangʻich sinf oʻquvchilari (7–9 yosh) abstrakt fikrlashdan koʻra konkret-didaktik vositalar orqali tushunishga moyil boʻladi. Shuning uchun arifmetik amallarni, jumladan qoʻshish va ayirishni tushuntirishda: - rangli tasvirlar, qurolli predmetlar, kartochkalar; - harakatli oʻyinlar, rolli mashgʻulotlar; - real hayotiy misollar (shirinliklar, oʻyinchoqlar orqali)dan foydalanish samarali hisoblanadi. Bu yoshdagi bolalar matematikaga qiziqishni aynan shu turdagi faoliyat orqali rivojlantiradi. 2. Qoʻshish va ayirishni oʻrgatishning dastlabki metodik qadamlar 2.1. Natural sonlar tushunchasini shakllantirish Qoʻshish va ayirishga oʻtishdan avval o‘quvchilarda quyidagi tushunchalar shakllantirilishi lozim: - Natural sonlar qatori; - Sonlar orasidagi ketma-ketlik; - “Koʻproq” va “kamroq” tushunchasi. 2.2. Qoʻshish tushunchasini shakllantirish Dastlabki bosqichda quyidagilar muhim: - Ikki to‘plamdagi predmetlar sonini birlashtirish orqali yangi sonni topish; - Qoʻshish amalining ifodalanishi (masalan, 3 + 2 = 5); - Qoʻshishning kommutativligi: 3 + 2 = 2 + 3. Mashgʻulotlar ko‘rinishida: “3 ta olma bor edi, yana 2 ta qo‘shildi – jami nechta bo‘ldi?” 2.3. Ayirish tushunchasini shakllantirish Ayirish qoʻshishdan soʻng oʻrgatiladi. Dastlab: - To‘plamdan maʼlum miqdordagi predmetni olib tashlash; 57 ` - Ayirish natijasida qolgan sonni aniqlash; - Ayirish va qoʻshish orasidagi bogʻliqlik: agar 5 – 2 = 3 boʻlsa, demak 3 + 2 = 5. 3. O‘qituvchining roli va didaktik materiallardan foydalanish O‘qituvchi: - Mashgʻulotni bolalarga qiziqarli tarzda tashkil etishi; - Har bir bolani faollikka chorlashi; - Mavzuni tushuntirishda individual yondashuvi bilan samaradorlikni oshirishi kerak. Didaktik materiallar: - Sanash tayoqchalari; - Raqamli kartochkalar; - Interaktiv doskalar yoki slaydlar. Muammo va yechimlar. Hozirgi kunda nafaqat boshlangʻich sinflari balki yuqori sinfda oʻqiydigan oʻquvchilar ham misol ishlashda, 21-asr texnologiyalaridan yaʼni kalkulyatorlardan foydalanishmoqda. Bu esa oʻquvchilarning fikrlash doirasini qisqartiradi. Aynan shu muammolarni yechimini topish maqsadida bir nechta fikrlar bildirmoqchiman. Oldinlari matematikani oʻrganishda sanoq choʻplaridan foydalanishgan. Bu esa har bir oʻquvchini fikrlash doirasini oʻstirgan desam, mubolagʻa boʻlmaydi. Shu sababdan hozirgi maktab oʻquvchilariga ham shu tartibda boshlangʻich sinfdan sanoq choʻplaridan foydalangan holatda misollarni yechishni yoʻlga qoʻyish maqsadga muvofiq boʻlardi. Xulosa. Qoʻshish va ayirishni oʻrgatishga bo‘lgan yondashuvlar bolalarning yosh xususiyatlariga mos, bosqichma-bosqich va qiziqarli shaklda olib borilganda, bu bilimlar mustahkam bo‘ladi va ularning keyingi matematik kompetensiyalariga asos bo‘ladi. Boshlangʻich bosqichda berilgan sifatli matematika taʼlimi – o‘quvchining kelajakdagi mantiqiy va analitik fikrlash rivoji uchun poydevor hisoblanadi.