OʻZBEK XALQ QAHRAMONLIK ERTAKLARINING USLUBIY XUSUSIYATLARI

Аннотация

Mazkur maqolada oʻzbek xalq qahramonlik ertaklarining uslubiy xususiyatlari tahlil qilinadi. Ertaklarda ishlatilgan badiiy tasvir vositalari, qahramon obrazlari, xalqona tilda ifoda topgan iboralar hamda dramatik unsurlar tahlil etiladi. Shuningdek, xalq ogʻzaki ijodining milliy ruhini aks ettiruvchi uslubiy xususiyatlar yoritiladi. Kalit soʻzlar: qahramonlik ertaklari, uslub, xalq ogʻzaki ijodi, obraz, badiiy vosita, milliylik. Xalq ogʻzaki ijodi — millat maʼnaviyatining eng qadimiy va sermazmun qatlamidir. Ayniqsa, qahramonlik ertaklari xalqning tarixiy xotirasi, orzu-umidlari va axloqiy mezonlarini mujassam etgan noyob janr hisoblanadi. Oʻzbek xalq ertaklari orasida “Alpomish”, “Goʻroʻgʻli”, “Rustam” kabi dostoniy qahramonlar ishtirok etadigan asarlar oʻziga xos uslubiy yondashuvga ega. Mazkur maqolada ana shu ertaklarning uslubiy xususiyatlari lingvistik va poetik jihatdan tahlil etiladi. Qahramonlik ertaklari (epik ertaklar) xalq og‘zaki ijodining muhim janrlaridan biri bo‘lib, ular asosida jasur, mard, adolatparvar qahramonning g‘ayritabiiy kuch, aql-zakovat yoki sadoqat bilan yovuz kuchlarga qarshi kurashi tasvirlanadi. Bu ertaklarda yaxshilik bilan yomonlik o‘rtasidagi kurash asosiy mavzuni tashkil etadi. Qahramonlik ertaklariga kiruvchi mashhur ertaklar: “Alpomish” – O‘zbek xalq dostonidir, ammo ba’zan epik qahramonlik ertagi sifatida ham qaraladi. Alpomishning dushmanlarga qarshi kurashi, sodiqligi va jasorati tasvirlanadi. “Rustam va Suhrob” – Fors-tojik adabiyotidan kirib kelgan epik ertak. Otasi va o‘g‘il orasidagi fojiali jang orqali qahramonlik, fojiya va taqdir ko‘rsatiladi. “Go‘ro‘g‘li” – Turk xalqlari orasida mashhur epik qahramon. U zolimlarga qarshi kurashadi, xalqni himoya qiladi. Bo‘ri Polvon – G‘ayritabiiy kuchga ega bo‘lgan yigitning dushmanlarga qarshi kurashi haqidagi ertak. Avazxon – Qahramon yigitning zulmga qarshi, adolat yo‘lida qilgan mardona ishlari haqida. Jumong – Koreys xalq qahramoni haqida bo‘lib, bu ham boshqa xalqlar folklorida uchraydigan qahramonlik ertagidir. Bahodir yigit – O‘zbek xalq ertaklarida uchraydigan, kuchli, aqlli, halol yigitning sarguzashtlari. Yovqarining o‘g‘li – G‘ayritabiiy kuchlarga ega yigitning janglari va sadoqati tasvirlanadi. Qahramonlik ertaklarining asosiy belgilariga quyidagilar kiradi:  Asosiy qahramon – jasur, odatda g‘ayritabiiy kuchga ega;  Yovuz kuch – dev, ajdaho, zolim podsho yoki boshqa dushman;  Sehrli buyumlar yoki yordamchilar;  Sinovlar va to‘siqlar; 34 ILM-FAN VA INNOVATSIYA ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI in-academy.uz/index.php/si  G‘alaba – qahramon yovuzlikni yengadi, ko‘pincha mukofotlanadi. Oʻzbek qahramonlik ertaklarida uslub asosan xalqning ogʻzaki nutqiga yaqin, sodda va taʼsirchan bo‘ladi. Til vositalarining boyligi, takrorlar, xalq maqollari, sheva unsurlari keng qoʻllaniladi. Masalan: “Alpomish yigitlardan yigit, arslondan arslon edi. Olovdan oʻtib, daryodan kechar edi.” Bu misolda giperbola (bo‘rttirish) usuli orqali qahramonning kuch-qudrati tasvirlangan. Bu uslubiy yondashuv xalq orzusidagi ideal qahramon obrazini yaratadi. Qahramonlik ertaklarida bosh qahramon odatda sadoqatli, jasur, dono, xalqni asrashga tayyor siymoda gavdalanadi. Ular tasvirida ko‘pincha metafora, epitet va tashbehlar qo‘llaniladi: “Uning soʻzi daryodek oqib, yuragimga singar edi.” Bu yerda qahramonning so‘zi daryo bilan qiyoslanib, u xalq ruhiyatiga yaqin, qudratli kishi sifatida tasvirlanadi. Ko‘plab qahramonlik ertaklarida dialog shaklida hikoya yuritilishi uslubga dramatik tus beradi. Bu esa voqeani jonlantiradi, tinglovchini ruhiy jihatdan undagi voqealarga jalb etadi: – Ey, yov, men seni tanidim! – dedi Alpomish. – Xalqimga qilgan zulmingning javobini ber! Dialog shakli orqali qahramonning jasurligi va adolatparvarligi ochiladi. Bu uslubiy jihat ertakni ommaviy eshitishga qulay holga keltiradi. Uslubda xalqona iboralar va maqollarning tez-tez qo‘llanishi ertaklarning milliy ruhini mustahkamlaydi: “Ko‘pni ko‘rgan o‘g‘il elni boshlar.” “Botir o‘lmas, nomi o‘lmas.” Bunday maqollar ertak matnining estetik qiymatini oshirib, xalqning hayot falsafasini ifoda etadi. Xulosa qilib aytganda, oʻzbek xalq qahramonlik ertaklarining uslubiy xususiyatlari ularning xalqona, obrazli, jonli va tasirchan tilida, qahramon obrazlarini badiiy vositalar orqali gavdalantirishida, hamda dramatik va emotsional kuchga ega bo‘lgan ifodalarda namoyon bo‘ladi. Bu ertaklar nafaqat badiiy asar sifatida, balki xalq ruhiyatining ramzi sifatida ham ahamiyatlidir.