К содержанию
РецензированоUZ2026

TURK TILIDA OʻSIMLIK NOMLARINING OʻRGANILISHI

Sattorova Shahnoza Baxtiyor qizi

Естественные науки в современном мире: теоретические и практические исследования · 2026

Аннотация

Mazkur maqolada turk tilida oʻsimlik nomlarining shakllanishi, rivojlanishi va semantik xususiyatlari ilmiy-nazariy nuqtayi nazardan tahlil qilingan. Qadimgi turk yozma manbalaridan boshlab zamonaviy davrgacha boʻlgan jarayonda oʻsimlik nomlarining tarixiy-etimologik ildizlari, sinonimik va variantlik holatlari hamda turli dialektal shevalardagi fonetik oʻzgarishlari koʻrib chiqiladi. KALIT SOʻZLAR: turk tili, oʻsimlik nomlari, sinonimiya, etimologiya, dialektologiya, turkolog olimlar, etnolingvistika, terminologiya, folklor, madaniy meros. Turk tilida oʻsimlik nomlarining oʻrganilishi – turkologiya, leksikologiya, etnolingvistika hamda biologiya kesishgan nuqtada shakllangan keng qamrovli soha boʻlib, bu yoʻnalishda olib borilayotgan ilmiy tadqiqotlar nafaqat til tarixi va taraqqiyotini chuqur anglashga, balki turk xalqlarining madaniy merosini, ekoetnolingvistik xususiyatlarini va milliy dunyoqarashini ochib berishga xizmat qiladi. Ushbu mavzu boʻyicha olib borilgan izlanishlar turli davrlarda mahalliy va xorijiy olimlar tomonidan amalga oshirilgan: jumladan, Mahmud Qoshgʻariy, V. V. Radlov, A. Samoylovich, E. V. Sevortyan, Ahmet Caferoğlu, Osman Nedim Tuna[1,2,3,4,5,6]kabi mutaxassislarning asarlarida turk tillaridagi oʻsimlik nomlarining kelib chiqishi, ularning lugʻaviy tarkibi va semantik xususiyatlari qisman yoki toʻliq tahlil etilgan. Mazkur tadqiqotlarning ildizi qadimgi turk yozma manbalariga borib taqaladi. Xususan, Orxun-Enasoy bitiklarida ham ayrim oʻsimlik nomlari uchrashini V. V. Radlov oʻzining tadqiqotlarida qayd etgan. Biroq bu davrda yozma manbalarda saqlanib qolgan soʻzlar soni nisbatan cheklangani uchun oʻsha paytdagi oʻsimliklar leksikasi haqida toʻliq xulosa qilish qiyin. Keyinchalik Mahmud Qoshgʻariyning “Devonu lugʻotit turk” asarida oʻsimlik nomlari aniqroq qayd etila boshlaydi, u еrda turli turkiy xalqlar orasida keng tarqalgan soʻzlarning maʼnosi, sinonimlari va shevalardagi fonetik farqlari haqida qimmatli maʼlumotlar toʻplangan. Mahmud Qoshgʻariy koʻp hollarda birgina oʻsimlikning bir necha hududda boshqa-boshqa nomlanishini taʼkidlarkan, bu holatni geografik, ijtimoiy va madaniy omillar bilan bogʻlaydi. Oʻrta asrlardan boshlab turk xalqlari turli hududlarga keng yoyilib, alohida davlat va madaniy markazlar shakllantirgani bois, dialektlar va shevalar orasidagi tafovutlar yanada chuqurlashdi. Natijada birgina oʻsimlikning nomlanishida ikki-uchta, baʼzan undan ham ortiq sinonimlarning yuzaga kelishi tabiiy jarayon edi. Ana shu jarayonni oʻrganishga bagʻishlangan tadqiqotlarda A. Samoylovich kabi olimlar turk lahjalari va shevalari kesimidagi lugʻaviy oʻzgarishlarni tahlil qilarkan, oʻsimlik nomlari misolida ham lingvistik, ham tarixiy-etnografik omillar bir paytning oʻzida namoyon boʻlishini taʼkidlashadi. Zero, oʻsha davrda turk xalqlarining turmush tarzi koʻproq chorvachilik va dehqonchilik bilan bogʻliq boʻlgan, bu esa oʻsimliklar haqida atroflicha bilim va terminlar tizimini shakllanishiga turtki bergan. Zamonaviy bosqichga kelib, turk tilida oʻsimlik nomlarini oʻrganish masalalari yanada dolzarb ahamiyat kasb etmoqda. Olimlar eʼtiborini ikki asosiy yoʻnalish oʻziga jalb qiladi: biri – tarixiy-etimologik izlanishlar, ikkinchisi – zamonaviy adabiy til leksikasini standarlashtirish va unifikatsiya qilish bilan bogʻliq amaliy tadqiqotlar. Tarixiy-etimologik izlanishlarda, xususan, E. 4 V. Sevortyanning “Etimologik lugʻat” lari, Ahmet Caferoʻgʻluning turk tilining tarixiy rivojlanishi haqidagi maqolalari, shuningdek, Osman Nedim Tunaning turkiy tillar qiyosiy tahliliga oid ishlari katta ahamiyatga ega. Ular turk tillari lugʻaviy tarkibining genetik bogʻliqligini koʻrsatish bilan birga, turli mintaqaviy soʻz qatlamlarini qiyosiy metod asosida tahlil qilishda zamonaviy tadqiqotchilarga asos yaratib bergan. Oʻsimlik nomlari, tabiiyki, tabiatshunoslik va lingvistik tadqiqotlar oʻrtasida koʻprik vazifasini bajaradi. Olimlar bu nomlarning shakllanishida metaforik nomlash, taxminiy soʻz yasash modellari, qoʻshma soʻzlar va qoʻshimchalar orqali yangi maʼno hosil qilish usullari keng qoʻllanganini taʼkidlashadi. Metaforik nomlashda oʻsimlikning rang, shakl yoki xushboʻylik xususiyatiga urgʻu berilishi kuzatiladi. Masalan, bir xil qizil gullarni xalq turli shevalarda “qon gullar”, “ol gulli” yoki “alvon gulli” deb atashi mumkin. Taxminiy soʻz yasash modellari esa turk tili agglyutinativ tuzilishi bilan bevosita bogʻliq: soʻz negiziga bir yoki bir necha qoʻshimchalar qoʻshish orqali oʻsimlikning vazifasi, hajmi yoki xususiyati koʻproq aniq ifodalanadi. Shuningdek, Ahmet Caferoğlu va Osman Nedim Tunalar oʻsimlik nomlari tahlilida sinonimiya masalasiga alohida eʼtibor qaratishadi. Ularning fikriga koʻra, turk lahjalari va shevalarida sinonimlarning mavjudligi, avvalo, oʻsha hududda oʻsimlikning hayotiy ahamiyati bilan bogʻliq. Bir joyda dorivor xususiyati kuchli boʻlgan oʻsimlikka turli maʼnoni bildiruvchi poetik nomlar berilsa, boshqa mintaqada shu oʻsimlikning tashqi koʻrinishiga ishora qi

Доказательный фрагмент

«Mazkur maqolada turk tilida oʻsimlik nomlarining shakllanishi, rivojlanishi va semantik xususiyatlari ilmiy-nazariy nuqtayi nazardan tahlil qilingan.»

Образец извлечения

Демо-превью

Mazkur maqolada turk tilida oʻsimlik nomlarining shakllanishi, rivojlanishi va semantik xususiyatlari ilmiy-nazariy nuqtayi nazardan tahlil qilingan. Полный текст публикации CiteX не хранит — доступ к первоисточнику открывается по DOI согласно лицензии издателя и выбранному плану.

Цитирований
0
Просмотров
0
Тип
Журнал
Страна
Узбекистан
Ключевые слова
turk tili, terminologiya, etnolingvistika, madaniy meros., dialektologiya, folklor, turkolog olimlar, oʻsimlik nomlari, sinonimiya, etimologiya
Открыть DOI
Спросить CiteX об этой работе

Смежные источники