ТЕЗКОР-ҚИДИРУВ ФАОЛИЯТИНИ ТАКОМИЛЛАШТИРИШНИНГ ҲУҚУҚИЙ ВА ТАШКИЛИЙ АСОСЛАРИ: ЖИНОЯТЧИЛИККА ҚАРШИ КУРАШДА САМАРАДОРЛИКНИ ОШИРИШ МАСАЛАЛАРИ

Аннотация

This article provides a comprehensive analysis of the legal and organizational aspects of operational-search activities in the Republic of Uzbekistan. The author outlines the role of such activities in preventing, detecting, and investigating crimes, and offers specific proposals for their improvement. A comparative review of international experience, including legislation and practices in European and Asian countries, is presented. 5 MODELS AND METHODS IN MODERN SCIENCE International scientific-online conference Keywords: operational-search activity, crime prevention, legal framework, organizational structure, information exchange, human rights, international experience. Ҳаво транспорти объектлари – авваламбор, аэропортлар ва ҳаво кемалари – ҳуқуқни муҳофаза қилувчи органлар томонидан юқори эътибор талаб қиладиган ҳудудлардир. Бу ерда йўловчилар ва юкларнинг оқимлари кесишиб кетади, бу эса турли жиноятлар, жумладан, багаж ўғирликлари ва контрабандалар учун қулай шароитлар яратади. Ушбу муаммонинг долзарблиги айниқса Ўзбекистон учун катта аҳамиятга эга, чунки мамлакат Марказий Осиёда авиатсия марказини ривожлантиришни мақсад қилган ва шу билан бирга хавфсизлик ва қонунийликни таъминлашга ҳаракат қилмоқда. Транспорт хавфсизлиги бўйича вилоят бошқармаларининг маълумотларига кўра, ҳар йили транспортда ўнлаб жиноятлар аниқланади[1]. Ўзбекистон Республикасида жиноятчиликка қарши курашиш ва жамоат хавфсизлигини таъминлашда тезкор-қидирув фаолияти муҳим ўрин тутади. Тезкор-қидирув деганда, ваколатли давлат органларининг яширин ва ошкора тадбирлар орқали жиноятларни олдини олиш, фош этиш ва давлат хавфсизлигини таъминлашга қаратилган махсус фаолияти тушунилади[2]. Ушбу фаолият соҳаси ҳуқуқий, илмий ва амалий жиҳатдан кенг таҳлил этилиб, унинг самарадорлигини ошириш долзарб ҳисобланади. Хусусан, тезкор-қидирув чораларини қонун доирасида қўллаш орқали бир томондан жиноятчиликка қарши кураш самарадорлигини таъминлаш, иккинчи томондан фуқароларнинг ҳуқуқ ва эркинликларини ҳимоя қилиш ўртасидаги мувозанатни топиш муҳим масаладир. Ушбу Қонунга мувофиқ, тезкор-қидирув фаолиятининг асосий вазифалари қуйидагилардан иборат: шахс, жамият ва давлат хавфсизлигини таъминлаш; жиноятларни олдини олиш, аниқлаш, бартараф этиш ва очиш; жиноят содир этишга тайёргарлик кўраётган ёки содир этган шахсларни аниқлаш; шунингдек, суриштирув ва терговдан ёки жазо ижросидан қочиб юрган шахсларни ҳамда бедарак йўқолган шахсларни қидириш кабилар. Қонун тезкор-қидирув фаолиятини амалга оширишда қонунийлик, инсон ҳуқуқ ва эркинликларини ҳурмат қилиш, ошкора ва яширин усуллар уйғунлиги тамойилларини устувор этиб белгилаган. Мазкур тамойиллар тезкор тадбирларни ўтказишда давлат 6 MODELS AND METHODS IN MODERN SCIENCE International scientific-online conference органлари ҳуқуқни қўлловчи ходимлар томонидан қатъий риоя этилиши шарт этиб белгиланган. Тезкор-қидирув фаолиятини амалга оширувчи ваколатли органларга Ички ишлар вазирлиги, Давлат хавфсизлик хизмати (ДХХ), Божхона қўмитаси, Мажбурий ижро бюроси каби идораларнинг махсус тезкор бўлинмалари киради. Улар ўз ваколатлари доирасида турли тезкор- қидирув тадбирларини ўтказади. Қонуннинг 14-моддасида тезкор- қидирув тадбирларининг турлари санаб ўтилган бўлиб, уларга сўров ўтказиш, турар жой ва бошқа жойларни кузатиш, почта-телеграф жўнатмаларини назорат қилиш, телекоммуникация тармоқларида ахборот тўплаш, тезкор кузатув (тақиб қилиб кузатиш), ишончли шахсларни жалб этиш, жиноий гуруҳларга тезкор киритиш (яширин сувлистлар сифатида кириб бориш) каби яширин тадбирлар киради. Бундай тадбирлар айрим ҳолатларда прокуратура ёки тергов органлари санкцияси асосида ўтказилиши талаб этилади. Масалан, телефон орқали суҳбатларни тыңлаш фақат белгиланган тартибда тасдиқланган қарор (санкция) билан амалга оширилиши қонунан шарт этилган. Шу билан бирга, тезкор тадбирлар натижасида олинган маълумотлар жиноят ишларида далил сифатида фойдаланилиши учун уларнинг қонунийлиги текширилиб, процессуал тартибда расмийлаштирилиши лозимлиги қонунчиликда белгиланган[3]. Тезкор-қидирув фаолиятининг самарадорлиги кўп жиҳатдан унинг қай тарзда ташкил этилгани, техник жиҳатдан таъминланиши ва мазкур соҳада хизмат қилаётган кадрларнинг малакасига боғлиқ. Ўзбекистонда тизимли жиҳатдан олиб қаралганда, тезкор-қидирув тадбирларини ички ишлар органлари, давлат хавфсизлик хизмати, божхона ва бошқа ваколатли идоралар ўз ваколати доирасида амалга оширади. Ҳар бир идорадо тезкор бўлинмалар мавжуд бўлиб, уларнинг фаолияти ўзаро ҳамкорликда ва маълумот алмашинуви асосида йўлга қўйилиши зарур. Жиноятчилик кўп ҳолатда турли ҳудуд ва тармоқларга таралиши мумкинлиги боис, идоралараро ҳамкорлик ва ахборот алмашувини кучайтириш ташкилотчиликнинг муҳим шартидир. Шу мақсадда, тезкор- қидирув фаолияти натижасида тўпланган маълумотлар ягона ахборот базаларига киритилиши, ваколатли органлар ўртасида тезкор маълумотларни тезкор узатиш механизмлари жорий этилиши лозим. Қонуннинг 18-моддасига биноан, тезкор-қидирув органлари махсус ахборот тизимларини яратиш