MAKTABGACHA YOSHDAGI BOLALARDA IJTIMOIY MULOQOT QOBILIYATLARI RIVOJLANISHI VA VIRTUAL MUHITGA EHTIYOJ MUNOSABATI

Аннотация

Ushbu maqolada maktabgacha yoshdagi bolalarda ijtimoiy muloqot qobiliyatlari rivojlanishi va virtual muhitga ehtiyoj o'rtasidagi munosabat o'rganilgan. Adabiyotlar tahlili natijasida bolalarda haqiqiy ijtimoiy muloqot qobiliyatlarining rivojlanish darajasi va virtual muhitdan foydalanish ehtiyoji o'rtasida teskari bog'liqlik aniqlangan. Tadqiqot natijalari shuni ko'rsatadiki, ijtimoiy muloqot qobiliyatlari yetarli darajada rivojlanmagan bolalarda virtual muhitga murojaat qilish tendentsiyasi yuqori bo'ladi. Maqolada ijtimoiy-emotsional rivojlanish va raqamli texnologiyalar o'rtasidagi muvozanat strategiyalari tahlil qilingan. Kalit so'zlar: ijtimoiy muloqot qobiliyatlari, maktabgacha yosh, virtual muhit, ijtimoiy rivojlanish, raqamli texnologiyalar, emotsional rivojlanish Maktabgacha yosh davri bolalarning ijtimoiy muloqot qobiliyatlari rivojlanishining eng muhim bosqichidir. Bu davrda bolalar haqiqiy ijtimoiy muloqot ko'nikmalarini egallaydilar, empati qobiliyatini rivojlantiradilar va ijtimoiy normalarni o'rganadilar. Biroq, zamonaviy raqamli texnologiyalarning keng tarqalishi bilan bolalar tobora ko'proq virtual muhitga murojaat qilmoqda. Erikson ijtimoiy rivojlanish nazariyasiga ko'ra, 3-6 yosh oralig'idagi bolalarda tashabbus va faollik hissi rivojlanadi, bu esa ijtimoiy muloqot orqali amalga oshadi [1]. Virtual muhitda o'tkaziladigan vaqt bu muhim rivojlanish jarayonini buzishi mumkin. Ijtimoiy muloqot qobiliyatlari va virtual muhitga ehtiyoj o'rtasidagi munosabat murakkab psixologik hodisa hisoblanadi. Vygotskiy ijtimoiy-madaniy rivojlanish nazariyasiga ko'ra, bolalar ijtimoiy muloqot orqali kognitiv rivojlanishga erishadi [2]. Virtual muhit esa bu tabiiy ijtimoiy o'rganish jarayonini o'zgartiradi va ba'zi hollarda buzishi mumkin. Tadqiqotning maqsadi maktabgacha yoshdagi bolalarda ijtimoiy muloqot qobiliyatlari rivojlanishi va virtual muhitga ehtiyoj o'rtasidagi munosabatni adabiyotlar tahlili asosida o'rganishdan iborat. Asosiy qism. Adabiyotlar tahlili sistematik yondashuv asosida amalga oshirildi. Ijtimoiy muloqot qobiliyatlarining rivojlanish xususiyatlari maktabgacha yoshda fundamental ahamiyat kasb etadi. Dunn va Cutting (2019) 16 ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE International scientific-online conference tadqiqotida 3-6 yosh oralig'idagi bolalarda ijtimoiy muloqot qobiliyatlari rivojlanishining asosiy bosqichlari aniqlandi [3]. Bu yoshda bolalar boshqalarning his-tuyg'ularini tushunish, ijtimoiy ishoralarni talqin qilish va hamkorlikda ishlash ko'nikmalarini o'rganadilar. Biroq, bu qobiliyatlar faqat haqiqiy ijtimoiy muloqot orqali to'liq rivojlanishi mumkin. Virtual muhitda o'tkaziladigan vaqt esa bu tabiiy rivojlanish jarayonini sekinlashtiradi yoki buzishi mumkin. Bolalarda virtual muhitga ehtiyoj paydo bo'lishining psixologik mexanizmlari ham muhim e'tiborga sazovordir. Christakis va Zimmerman (2021) tadqiqotida ijtimoiy muloqot qobiliyatlari yetarli darajada rivojlanmagan bolalarda virtual muhitga murojaat qilish tendentsiyasi 2.5 baravar yuqori ekanligini aniqladi [4]. Bu holat bolalarda ijtimoiy qo'rquv va real muloqotdan qochish psixologiyasini kuchaytiradi. Virtual muhit bolalarga qiyinchiliklardan qochish va ijtimoiy stress holatlarini kamaytirish imkonini beradi, lekin bu uzoq muddatda ijtimoiy qobiliyatlarning rivojlanishiga salbiy ta'sir ko'rsatadi. Rossiyalik tadqiqotchilar Smirnova va Gudareva (2020) tomonidan olib borilgan keng qamrovli tadqiqotda virtual muhitda ko'p vaqt o'tkazadigan bolalarda ijtimoiy muloqot qobiliyatlarining rivojlanish sur'ati 35% ga sekinlashishi aniqlandi [5]. Bu bolalar real ijtimoiy vaziyatlarda qiyinchiliklarga duch keladi, empati qobiliyatlari kamroq rivojlanadi va ijtimoiy normalarni tushunishda muammolar yuzaga keladi. Xususan, nonverbal kommunikatsiya ko'nikmalarining rivojlanishida sezilarli kechikish kuzatiladi. Kulturaviy va milliy xususiyatlar ham muhim rol o'ynaydi. O'zbekistonda olib borilgan tadqiqotlarda milliy mentalitet va oilaviy qadriyatlarning ta'siri aniqlandi. Yusupova (2023) tadqiqotida o'zbek oilalarida ijtimoiy muloqot qobiliyatlarining rivojlanishida oilaviy muhitning 70% ta'sir ko'rsatishi va virtual muhitga ehtiyojning asosan ijtimoiy ehtiyojlarning qondirilmasligi natijasida paydo bo'lishi aniqlandi [6]. O'zbek madaniyatida ijtimoiy muloqot va kattalarni hurmat qilish qadriyatlari yuqori bo'lgan holda, virtual muhit bu an'anaviy qadriyatlarni susaytirishi mumkin. Bolalarda virtual muhitga ehtiyoj va ijtimoiy muloqot qobiliyatlari o'rtasidagi teskari bog'liqlik bir necha mexanizm orqali amalga oshadi. Birinchidan, virtual muhitda o'tkaziladigan vaqt real ijtimoiy muloqot uchun ajratilgan vaqtni kamaytiradi. Ikkinchidan, virtual muhitda muloqot qoidalari va normalar real ijtimoiy muhitdan farq qiladi, bu bolalarda aralashish va noto'g'ri ijtimoiy naqshlarni o'rganishga olib keladi. Uchinchidan, virtual muhitda doimiy 17 ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE International scientific-online conference stimulyatsiya va tezkor j