TRANSPORT VOSITALARI HARAKATI YOKI ULARDAN FOYDALANISH XAVFSIZLIGI QOIDALARINI BUZISH JINOYATLARINI TERGOV QILISH BO‘YICHA AYRIM XORIJIY MAMLAKATLAR TAJRIBASI

Аннотация

The article examines the development of methods used in the investigation of crimes related to violations of traffic safety rules or the operation of vehicles in certain foreign countries. The author presents personal opinions and analytical reflections based on a comparative legal analysis. Keywords: Inquirer, investigator, crime scene, inspection, individual rights, individual freedoms, road traffic and vehicle operation safety, road traffic accident. Barchamizga ayonki, dunyo hamjamiyati orasida davlatchiligi va o‘ziga xos huquq tizimi shakllanganiga bir necha yuz yillar bo‘lgan davlatlar borki, ularning jinoyatlarni tergov qilish sohasidagi ulkan tajribalari juda ko‘hna sanaladi. Misol uchun, birinchi funktsional ichki yonuv dvigateli 1883 yilda Gottlib Daymler tomonidan yaratilgan bo‘lsa, birinchi avtomobil ikki yildan keyin Germaniyada Karl Benz tomonidan yaratilgan . Ushbu avtomobilni uzoq masofaga boshqarish orqali sinab ko‘rish ixtirochining rafiqasi Berta tomonidan amalga oshirilgan. U 1888 yil 5 avgustda u bolalari bilan onasini ko‘rish uchun yuz kilometrdan 81 ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE International scientific-online conference ko‘proq masofani bosib o‘tgan. Keyinchalik 1926 yilda Benz kompaniyasi Daimler kompaniyasi bilan birlashib, "Mercedes-Benz " nomli avtomobillarni ishlab chiqara boshlagan . Avtomobillar Frantsiya va AQSh kabi boshqa mamlakatlarda 1903 yildan boshlab ishlab chiqarila boshlangan. Yo‘l-transport hodisalarining tarixiga e’tibor beradigan bo‘lsak, yo‘l transport vositasining kimdir bilan birinchi halokatli to‘qnashuvi 1869 yilda bug‘li mashinadan to‘g‘ridan-to‘g‘ri g‘ildirak ostida yiqilgan britaniyalik olim Meri Uord edi . 1896 yil 30 mayda esa Nyu-Yorkda tarixdagi birinchi YTH haqida xabar berilgan. Genri Uellsning elektromobili Evelin Tomasning velosipedi bilan to‘qnashib ketadi . 1896 yil 17 avgustda Londonda Artur Edsell boshqaruvidagi mashina ikki farzandning onasi 44 yoshli Bridjit Driskolni urib yuborib, dunyodagi birinchi piyodaning halokatiga sabab bo‘lgan YTHni sodir etgan . Avtomobillar mashhur bo‘lgach, mahalliy hukumatlar ot aravalar bilan to‘qnashuvni cheklash va xavfsizlikni ta’minlash uchun yo‘l harakati qoidalarini o‘rnatdilar. Avtomobillarni majburiy ro‘yxatdan o‘tkazish Qo‘shma Shtatlardagi birinchi yo‘l harakati qoidalaridan biri edi. Nyu-York 1901 yilda avtomobil egalaridan o‘z transport vositalarini ro‘yxatdan o‘tkazishni talab qilgan birinchi namuna shtat bo‘ldi. 1920 yilga kelib, barcha shtatlarda avtomobil raqamlari majburiy bo‘lgan. Shtatlarga haydovchilik guvohnomasini talab qilish ko‘proq vaqt talab qildi. 1935 yilda litsenziyalar bergan 39 ta shtat va faqat bir nechta sinovdan o‘tgan arizachilar bor edi. 1930 yillarga qadar haydovchilarning aksariyati avtomobil sotuvchilari, YMCA kabi notijorat tashkilotlar, oila a’zolari va do‘stlaridan ta’lim olishgan. Biroq ko‘p o‘tmay, o‘rta maktablarda haydovchilik ta’limi berilgan . Avtomobillar ko‘payib borgani sari YTHlar soni ortib, yo‘l harakati xavfsizligini ta’minlash, yo‘lda harakatlanishni tartibga solish ehtiyoji yuzaga keldi. Biz hozirda amal qilib kelayotgan qizil chiroqqa to‘xtab, yashil chiroqda harakatni davom ettirish va boshqa shu kabi yo‘l harakati qoidalarining muallifi Uilyam Felps Eno hisoblanadi. Shuning uchun u tarixda "Yo‘l harakati xavfsizligi otasi" unvoniga sazovor bo‘lgan. U1900 yilda "Bizning ko‘chada yo‘l harakati zudlik bilan islohot qilish kerak" risolasini yozdi va bu risola uni darhol yo‘l harakati xavfsizligi bo‘yicha mutaxassis sifatida ko‘rsatdi. 1903 yilda u dunyodagi birinchi shahar transport kodini (Nyu-York shahri uchun) va Nyu- York, London va Parij uchun birinchi transport rejalarini ishlab chiqdi. Aynan Uilyam Felps Eno to‘xtash belgilarini ixtiro qilgan va bir tomonlama ko‘chalar, taksi to‘xtash joylari, aylanmalar va piyodalar xavfsizligi orollarini tasavvur qilgan. U politsiya uchun yo‘l harakati qoidalari bo‘yicha birinchi qo‘llanmani 82 ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE International scientific-online conference yozgan va Parijdagi Ark de Triomphe atrofida aylanma yo‘l harakati sxemasini yaratgan . Yuqoridagilardan ko‘rishimiz mumkinki, AQSh va boshqa bir qator rivojlangan mamlakatlarda hali hozirgi mamlakatimiz hududiga avtomobil kirib kelmasidan yo‘l harakati xavfsizligini ta’minlash masalalari, yo‘l harakati qoidalari shakllanib bo‘lgan. Shu bilan bir qatorda YTHlarni tergov qilish tajribasi ham yuzaga kelgan va taraqqiy etgan. Bugungi kunda AQSh, Buyuk Britaniya, Isroil, Avstraliya va boshqa mamlakatlarda 3D-skanerlarning imkoniyatlari va ularni huquqni muhofaza qilish organlariga joriy etish maqsadga muvofiqligi o‘rganilmoqda. Rozuell shahar (Nyu-Meksiko, AQSh) politsiyasi xodimlari birinchilardan bo‘lib ushbu qurilmalarni sinovdan o‘tkazdilar. 3D-skanerdan foydalangan izquvarning qayd etishicha, bu dastlabki tergov organlari ishini sezilarli darajada soddalashtirgan, uni yanada aniqroq qilgan va ish unumdorligini oshirgan. “3D skaner axborotni