ГИПЕРАНДРОГЕНИЯ РИВОЖЛАНИШИДА ВИТАМИН B12 НИНГ РОЛИ ВА ЗАМОНАВИЙ ДАВО УСУЛЛАРИНИ ТАКОМИЛЛАШТИРИШ УСУЛЛАРИ

Аннотация

Гиперандрогения — аёлларда андроген гормонларининг меъёрдан ортиқ ишлаб чиқилиши билан боғлиқ бўлган клиник-синдром бўлиб, у кўплаб гинекологик ва эндокрин муаммоларга олиб келади. Сўнгги йилларда витамин B12 нинг инсон организмидаги муҳим вазифалари аниқланиб, унинг гормонал ва метаболик жараёнларга таъсири ўрганилмоқда. Мақолада гиперандрогениянинг патогенези, витамин B12 нинг ушбу касалликдаги роли ва замонавий терапевтик усулларни такомиллаштириш йўллари таҳлил қилинди. Шунингдек, витамин B12 қўшимча терапия сифатида қўлланилиши имкониятлари ва самарадорлигига бағишланган сўнгги илмий маълумотлар келтирилди. Калит сўзлар: гиперандрогения, витамин B12, гормонал дисбаланс, полицистик тухумдон синдроми (PCOS), инсулин қаршилиги, метаболик синдром, микроэлементлар, терапия. Кириш Гиперандрогения — аёлларда андрогенлар даражасининг юқори бўлиши билан боғлиқ бўлган ҳолат бўлиб, овуляциянинг бузилиши, гирсутизм, акне ва бефарзандлик каби клиник белгилари билан намоён бўлади. Ушбу синдромга дучор бўлган аёлларда ички секреция безлари, айниқса тухумдонлар ва зўрбодонлар (надпочечниклар) фаолияти бузилади. Полицистик тухумдон синдроми гиперандрогениянинг энг кенг тарқалган сабабларидан бири ҳисобланади. Бугунги кунда витаминлар ва микроэлементларнинг эндокрин ва метаболик касалликлардаги аҳамиятига катта эътибор қаратилаётгани сабабли, витамин B12 нинг гиперандрогения ривожланишидаги роли сўнгги йилларда кўпроқ ўрганилмоқда. 1. Гиперандрогения ва унинг этиологияси Гиперандрогения аёллар организмида андроген гормонларининг (тестостерон, андростендион, DHEA-S) миқдорининг меъёрдан ортиқ ошиши билан тавсифланади. Унинг асосий сабаблари қуйидагилар: Полицистик тухумдон синдроми (PCOS) — аёлларда овуляциянинг бузилиши ва тухумдонларда кўплаб кичик кисталар пайдо бўлиши билан боғлиқ касаллик. Надпочечник дисфункциялари — конгенитал надпочечник гиперплазияси, қонундаги ферментларнинг етказиб берилмаслиги. https://scientific-jl.com 2 9 3 63-son_3-to’plam_Iyun-2025 ISSN:3030- 3 6 1 3 T A D Q I Q O T L A R jahon ilmiy – metodik jurnali Гипоталамо-гипофиз безлари касалликлари — гормонлар ишлаб чиқаришнинг бузилиши. Иккинчи даражали гиперандрогения — баъзи дарсликлар, шифокорлар томонидан беморларнинг қўллаш йўлларида ёки бошқа касалликлар натижасида юзага келиши мумкин. Гиперандрогения кўпинча овуляциянинг бузилиши ва бефарзандлик билан боғлиқ бўлиб, репродуктив ёшдаги аёлларда муҳим саломатлик муаммоси саналади. 2. Витамин B12 нинг физиологияси ва унинг аҳамияти Витамин B12 — цианокобаламин, суюқликда эритиладиган, катта миқдордаги биологик фаол витамин бўлиб, у қон ҳужайралари (эритроцитлар) ишлаб чиқарилиши, миелин қабати синтези, ДНК тузилиши ва асаб тизими учун муҳим рол ўйнайди. Метаболик функциялари: Витамин B12 метилотетрагидрофолат ферментлари орқали гомоцистеин метаболизмида иштирок этади, шу билан ошқозон-ичак трактидан қонга чиқарилган гомоцистеин даражасини назорат қилади. Нерв тизими учун аҳамияти: Нейронларнинг миелинлашуви ва фаолиятида муҳим. Гематопоэз: Эритроцитларнинг соғлом ишлаб чиқарилишида иштирок этади, витамин B12 етишмаслиги мегалобластик анемияга олиб келади. 3. Гиперандрогения ва витамин B12 ўртасидаги алоқа Бугунги кунгача олиб борилган тадқиқотлар шуни кўрсатадики, гиперандрогенияда витамин B12 етишмаслиги кўпинча кузатилади. Бунинг сабаблари: Инсулин қаршилиги ва B12: Инсулин қаршилиги PCOS ва гиперандрогениянинг асосий компоненти бўлиб, у витамин B12 сўрилишининг пасайишига олиб келади. Гомоцистеин даражаси: B12 етишмаслиги гомоцистеин даражасини оширади, бу эса эндотелий фаолияти ва сўғлом фоллик қон айланишига салбий таъсир қилади. Гормонал дисбаланс: Витамин B12 даражаси паст бўлган аёлларда тестостерон ва бошқа андрогенлар даражаси юқори бўлиши мумкин. Шунингдек, баъзи тадқиқотларда B12 ва фолат етишмаслиги гиперандрогеник синдромнинг қайтариш имкониятига таъсир этиши кўрсатилган. 4. Замонавий гиперандрогенияни даволаш усуллари Гиперандрогенияни даволашда қуйидаги асосий терапевтик ёндашувлар қўлланилади: Гормонал терапия: Ораль контрацептивлар (эстроген ва прогестин), антиандрогенлар (спиронолактон, финастерид) гиперандрогеник белгиларига қарши. Метформин ва бошқа инсулин сенситайзерлар: Инсулин қаршилиги ва метаболик бузилишларни камайтириш учун. https://scientific-jl.com 2 9 4 63-son_3-to’plam_Iyun-2025 ISSN:3030- 3 6 1 3 T A D Q I Q O T L A R jahon ilmiy – metodik jurnali Жисмоний фаоллик ва парҳез: Саломат ҳаёт тарзи ва вазнни назорат қилиш. Витамин ва микроэлементлар қўшимчалари: Витамин D, витамин B12, фолат, цинк ва бошқалар. 5. Витамин B12 қўшимчасининг гиперандрогениядаги ролини такомиллаштириш усуллари Витамин B12 ва метформин мувозанати: Метформин қабул қилинадиган беморларда B12 етишмаслиги учраш эҳтимоли юқори, шу боис уни қўшимча қабул қилиш лозим. Бунда инсулин қаршилиги камайиши ва гормонал баланс тикланиши кузатилади. Гомоцистеин даражасини назорат қилиш: Витамин B12 ёрдамида гомоцистеин даражаси пасаяди, бу қон айланиш тизимининг яхшиланиши ва аёлларнинг умумий саломат