ҚАРАҚАЛПОҚ ТИЛИ ФАНИНИ ЎҚИТИШ ЖАРАЁНИДА ФАОЛ ИННОВАЦИОН УСУЛЛАРНИ ҚЎЛЛАШ ВА ТАЪЛИМ-ТАРБИЯ ПРИНЦИПЛАРИНИНГ УЗВИЙЛИГИГА ЭРИШИШНИ ТАЪМИНЛАШ

Аннотация

Мақолада Қарақалпоқ тили фанини ўқитиш жараёнида фаол, инновацион усулларни қўллаш ва таълим-тарбия принципларининг узвийлигига эришишни таъминлаш масаласи ёритилди. КИРИШ Миллий мустақилликка эришган кундан эътиборан мамлакатимизда улкан ўзгаришлар амалга оширила бошлади. Албатта, бу қонуний хол бўлиб, ижтимоий ҳаётимиз миллий истиқлол ғояси асосида янгиланиши зарур эди. Айниқса, таълим тизимини ислоҳ қилишида Ўзбекистон Республикасини “Таълим тўғрисида”ги Қонун ва Кадрлар тайёрлаш миллий дастури“ муҳим ахамиятга эга бўлади. Мазкур ҳужжатларда таълим тизимини босқичма-босқич янгилаш, халқаро талаблар асосида янги турдаги таълим муассасаларини яратиш долзарб вазифадан қилиб белгиланди. Янгича таълим тизимини қуриш, педагогик жараёнларга янги педагогик технологияларни киритиш, ўқувчи- ёшларни мустақил, ижодий ишлашга, эркин фикрлашга ўргатиш, педагогик жараёнларда ноанъанавий, қизиқарли, фаол, янги-инновацион усулларни қўллашни ҳозирги кунимиз тақозо қилмоқда. Шундай экан, Қарақалпоқ тили фани ўқитувчиси педагогик жараёнларда бу усуллардан қандай фойдаланиш керак? Ноанаънавий, қизиқарли, фаол, инновацион усулларнинг қандай турлари мавжуд? – деган савол туғилади. Таълим жараёнида ноанаънавий, қизиқарли, фаол, инновацион (янги) усуллардан фойдаланиш самарали тизим сифатида акс эттирилган. https://scientific-jl.com 8 0 63-son_3-to’plam_Iyun-2025 ISSN:3030- 3 6 1 3 T A D Q I Q O T L A R jahon ilmiy – metodik jurnali Таълим жараёнида ноанъанавий, қизиқарли, фаол инновацион (янги) усуллардан фойдаланишнинг самарали тизими Таълимнинг Таълимнинг қизиқарли Таълимнинг инновацион ноанъанавий усуллари фаол (интерфаол) (янги) усуллари усуллари - конференция дарси; - гуруҳларда ишлаш (кичик - ақлий ҳужум; ва катта гуруҳларда); - семинар дарслар; - импровизация; - ролли ўйинлар; - аралаш дарслар; - модификациялашган - сахна кўриниши; таълим - ў йинчоқлар ёрдамида дарс ўти ш; - пантомима (сўзсиз, турли - танқидий тафаккурни ҳаракатлар ёрдамида ривожлантирувчи усул; - касбга боғлаб дарс ўтиш; ифодалаш); - кластер усули; - бадиий адабиётларни - крассворд ечиш; - 6 х 6 х 6 усули; - заковот саволлари; - муаммоли вазият; - тест-синов - муайян холат ёки топшириқлари; вазиятни ўрганиш, тахлил қилиш; Таълим жараёнида ноанъанавий, қизиқарли, фаол, янги (инновацион) усулларни ўзлаштирган шахс камолоти Унга кўра, ўқитиш жараёнларида ноанъанавий таълим усулларидан – “Конференция дарси”, “Семинар дарси”, “Аралаш дарслар”, “Ўйинчоқлар ёрдамида дарс ўтиш”, “Касбга боғлаб дарс ўтиш”, “Бадиий адабиётларни ўрганиш ва тахлил қилиш”, “Эврика” (ўйлаб топ), таълимнинг қизиқарли, фаол усулларидан – “Кичик ва катта гуруҳларда ишлаш”, “Ролли ўйинлар”, “Саҳна кўриниши”, “Пантомима”, “Крассвордлар ечиш”, “Заковат саволлари”, “Тест- синов” топшириқлари, “Турли тарқатма материаллардан фойдаланиб дарс ўтиш”, “Синквейн ўйинлари”, шунингдек, таълимнинг инновацион (янги) https://scientific-jl.com 8 1 63-son_3-to’plam_Iyun-2025 ISSN:3030- 3 6 1 3 T A D Q I Q O T L A R jahon ilmiy – metodik jurnali усуллари – “Модификациялашган таълим”, “Импровизация”, “Ақлий ҳужум”, “Дебат”, “Танқидий тафаккурни ривожлантирувчи усул”, “Кластер усули”, “Муаммоли вазият”, “Муайян холат, вазиятни ўрганиш, тахлил қилиш”, хар ким - хар кимга ўргатади, “Нуқтаи – назаринг бўлсин”, “Мультимедия” ва бошқаларни қўллаш муҳимдир. Қуйида ушбу усулларнинг айримлари ҳақида маълумот беришни лозим топдик. Ўқитиш жараёнида фаол, инновацион усулларни қўллаш ва таълим-тарбия принципларининг узвийлигига эришишни таъминлаш Таълим Таълимнинг фаол, Тарбия инновацион усуллари принциплари принциплари - илми йлик; - модификациялашган - тарбиянинг мақсадга - кўрг азмалилик; таълим (шакли ўзгартирилган йўналтирилганлиги ва - мунтазамлилик; маъруза) ғоявийлиги; - изчил ва давомийлик; - имправизация - тарбияда демократик ва (тайёргарликсиз баён этиш); инсонпарварлик ғоянинг - ўқувчиларнинг ўзига хос хусус иятни хисобга олиш; - ақлий ҳужум; устунлиги; - дебат; - тарбияда изчиллик ва - таъл имнинг онглилик ва - танқидий тафаккурни тизимлилик; фаоллик; ривожлантирувчи усул; - тарбияни ижтимоий ҳаёт - таълимнинг ҳаёт билан - кластер усули; билан бирга қўшиб олиб боғлиқлиги; - 69 х 6 х 6 усули; бориш; - таъл им-тарбиянинг бирлиги; - муаммоли вазият; - тарбияланувчи шахсини - таъл имнинг тушунарлиги; - муайян холат, вазиятни ҳурматлаш; - таъл имнинг тарбиявий ўрганиш ва тахлил қилиш; - тарбияда ўқувчиларнинг хараектери ва бошқалар - нуқтаи-назаринг бўлсин; индивидуал - ҳар ким – ҳар кимга хусусиятларини хисобга ўргатади; олиш; - мултимедия ва бошқалар - жамоа ва жамоа ёрдамида тарбиялаш; - тарбияда ўқувчи хулқидаги ижобий сифатларга таяниб салбийларини йўқ қилиш ва бошқалар Таълим жараёнида ноанъанавий, Таълимнинг инновацион усуллари: “Модификациялашган таълим” – қизиқарли, фаол, янги (инновацион) шакли ўзгартирилган маъруза бўлиб, бу усулни ўқитиш ва қўллашда ўқувчилар усулларини ўзлаштирган шахс камолоти https://scientific-jl.com 8 2 63-son_3-to’plam_Iyun-2025 ISSN:3030- 3 6 1 3 T A D Q I Q O T L A R jahon i