К содержанию
РецензированоRU2026

PARABOLIK TENGLAMALAR UCHUN AYRIMALI SXEMALAR

Ismoilov Axrorjon Ikromjonovich · Soliyeva Xurshida Tavakaljon qizi · Qodirova Gulnoraxon Akmaljon qizi

Исследователь · 2026

Аннотация

В данной статье рассматриваются численные методы решения параболических дифференциальных уравнений с использованием конечно-разностных схем. Изложены теоретические основы разностных методов и их практическая реализация. Пошагово проанализирован алгоритм решения задачи теплопроводности. Также показано моделирование решения на языке https://scientific-jl.com 1 3 6 63-son_2-to’plam_Iyun-2025 ISSN:3030- 3 6 1 3 T A D Q I Q O T L A R jahon ilmiy – metodik jurnali программирования C#. Статья будет полезна тем, кто интересуется численным моделированием физико-математических процессов. Ключевые слова: Параболическое уравнение, метод конечных разностей, теплопроводность, численный метод, теоретическое решение, программирование на C#, алгоритм, устойчивость, сходимость, моделирование. KIRISH. Matematik fizikaning muhim bo‘limlaridan biri bo‘lgan parabolik turdagi differensial tenglamalar zamonaviy fan va texnika, jumladan fizika, muhandislik, informatika va iqtisodiyot sohalaridagi ko‘plab real muammolarni modellashtirishda keng qo‘llaniladi. Jumladan, issiqlik o'tkazuvchanlik, diffuziya, filtratsiya kabi jarayonlar parabolik tenglamalar bilan ifodalanadi. Bunday tenglamalarning aniq yechimini topish ko‘pincha mushkul bo‘lganligi sababli, ular uchun sonli usullar, xususan, ayrimali sxemalar asosida yechimlar ishlab chiqilgan.Parabolik tenglamalar nazariyasining shakllanishi va rivojlanishi XIX asrga borib taqaladi. Jozef Furye o‘zining “Issiqlikning analitik nazariyasi” (Théorie analytique de la chaleur, 1822) nomli mashhur asarida birinchi bo‘lib issiqlik tenglamasini kiritgan va uni yechish uchun trigonometrik qatorlardan foydalangan. Bu tenglama bugungi kunda Furye tenglamasi yoki issiqlik o'tkazuvchanlik tenglamasi deb yuritiladi. XX asrga kelib, parabolik tenglamalarni sonli yechish masalalari bo‘yicha chuqur ilmiy izlanishlar olib borildi. Xususan, A.A. Samarskiy, A.V. Gulin, Yu.A. Dubovskiy, I.M. Gelfand, G. Kreys, K. Morton va D. Mayers kabi olimlar tomonidan ayrimali usullarning nazariy asoslari, stabillik va konvergentlik shartlari aniq ishlab chiqildi.O‘zbek olimlari orasida esa akademik Z.I. Khalilov, professor X. T. Xamidov, S.N. Mahmudov, I.T. Nishonov va boshqalar tomonidan ham sonli usullar, ayniqsa, ayrimali sxemalarning turli qo‘llanmalari ishlab chiqilgan va darsliklar yaratilgan. Bugungi kunda parabolik tenglamalarning sonli yechimlari zamonaviy dasturlash tillarida algoritmlashtirilib, turli sohalarda keng qo‘llanilmoqda. Ayniqsa, C# dasturlash tilida ushbu tenglamalarni modellashtirish imkoniyati ham nazariy, ham amaliy tomondan katta ahamiyatga ega. Shunday ekan, bu maqolada aynan parabolik tenglamalar uchun ayrimali sxemalar yordamida sonli yechimni qanday qurish, uning nazariy asoslari, stabillik shartlari va C# tilida dasturiy realizatsiyasi chuqur tahlil qilinadi. ASOSIY QISM 1. Parabolik tenglamaning fizik mohiyati Parabolik turdagi tenglamalar fizikadagi ko‘plab jarayonlarni ifodalaydi. Masalan, issiqlikning bir modda bo‘ylab tarqalishi, elektr zaryadining diffuziyasi, bosim o‘zgarishi kabi muammolar parabolik tenglama bilan modellashtiriladi. Eng oddiy model bu — bir o‘lchamli issiqlik o‘tkazish tenglamasi: 𝜕𝜇 𝜕2𝜇 = 𝛼 𝜕𝑡 𝜕𝑥2 https://scientific-jl.com 1 3 7 63-son_2-to’plam_Iyun-2025 ISSN:3030- 3 6 1 3 T A D Q I Q O T L A R jahon ilmiy – metodik jurnali bu yerda 𝑢(𝑥,𝑡) — harorat funksiyasi, 𝛼— issiqlik o‘tkazuvchanlik koeffitsienti. 2. Sonli usulga o‘tish (ayrimali sxema yaratish) Bu tenglamani analitik yechish har doim ham mumkin emas. Shuning uchun sonli usullardan foydalaniladi. Sonli sxema qurishda, 𝑥 va 𝑡 o‘qlar bo‘yicha to‘r hosil qilinadi: 1. 𝑥 = 𝑖 ∙ ℎ,𝑖 = 0,1,... ,𝑁 𝑖 2. 𝑡𝑛 = 𝑛 ∙ 𝑡,𝑛 = 0,1,...,𝑀 bu yerda ℎ — fazoviy qadam, 𝑡 — vaqt qadami. Faraz qilaylik, bizda boshlang‘ich shart quyidagicha: 𝜇(𝑥,0) = 𝑠𝑖𝑛(𝜋,𝑥) va chegaraviy shartlar: 𝜇(0,𝑡) = 0,𝜇(1,𝑡) = 0 3. Eksplicit (oldinga qadam) sxema misoli Bu sxema quyidagicha hosil qilinadi: 𝜇𝑛+1 = 𝜇𝑛 + 𝛾(𝜇𝑛+1 − 2𝜇𝑛 + 𝜇𝑛 ) 𝑖 𝑖 𝑖 𝑖 𝑖−1 𝛼𝑡 bu yerda 𝛾 = ℎ2 Ushbu sxema faqat 𝛾 ≤ 0.5bo‘lganda barqaror bo‘ladi. Misol: Faraz qilaylik, 𝛼 = 0.01,𝐿 = 1,𝑇 = 0.1,ℎ = 0.1,𝑡 = 0.0005 Shunda: 0.01 ∙ 0.0005 𝛾 = 0.12 bu stabillik shartiga mos keladi. 4. Implitsit (orqaga qadam) sxema misoli Bu sxema esa quyidagicha: 𝜇𝑛+1 − 𝜇𝑛 𝛼 𝑖 𝑖 = [(𝜇𝑛+1 − 2𝜇𝑛+1 + 𝜇𝑛+1) + (𝜇𝑛 − 2𝜇𝑛 + 𝜇𝑛 ] 𝑡 2ℎ2 𝑖+1 𝑖 𝑖−1 𝑖+1 𝑖 𝑖−1 Bu sxema ikkita vaqt qadamidagi qiymatlarni o‘rtachalashtirib, barqarorlik va aniqlikni oshiradi. CHEGARA SHARTLARI ayrimali sxemalar bilan yechishda boshlang‘ich shart va chegara shartlari juda muhim hisoblanadi masalan: boshlang‘ich shart:𝜇(𝑥,0) = 𝜑(𝑥) chegaraviy shartlar:𝜇(0.𝑡) = 𝜑 (𝑡),𝜇(𝐿,𝑡) = 𝜑 (𝑡) 1 2 ushbu shartlar sxemaga integratsiyalanib, yechim jarayonida to‘g‘ri natija olishga yordam beradi. https://scientific-jl.com 1 3 8 63-son_2-to’plam_Iyun-2025 ISSN:3030- 3 6 1 3 T A D Q I Q O T L A R jahon ilmiy – metodik jurnali C# tilida eksplicit sxemani amalda ko‘rish Quyida C# dastur kodi orqali oldinga qadam sxemasi hisoblanadi: using System; class Progr

Доказательный фрагмент

«В данной статье рассматриваются численные методы решения параболических дифференциальных уравнений с использованием конечно-разностных схем.»

Образец извлечения

Демо-превью

В данной статье рассматриваются численные методы решения параболических дифференциальных уравнений с использованием конечно-разностных схем. Полный текст публикации CiteX не хранит — доступ к первоисточнику открывается по DOI согласно лицензии издателя и выбранному плану.

DOI не указан
Цитирований
0
Просмотров
0
Тип
Журнал
Страна
Узбекистан
Ключевые слова
Parabolic equation, finite difference scheme, heat conduction, Kalit so‘zlar: Parabolik tenglama, issiqlik o'tkazuvchanlik, modellashtirish., stablillik, ayrimali sxema, konvergentlik, C# dasturlash, sonli usul, algoritm, nazariy yechim
Спросить CiteX об этой работе

Смежные источники