SURXONDARYO VILOYATIDAGI TABIIY-IQLIM SHAROITLARIDA AVTOMOBILLARNING ISH SHAROITLARINI TASNIFLASH

Аннотация

This article analyzes how the natural and climatic conditions of Surkhandarya region affect the operational characteristics of cars. Based on differences in the climatic regions of the region – subtropical dry, temperate and mountainous zones, the working conditions of cars are classified. The technical capabilities of vehicles such as the KamAZ-4310, MAN TGS 33.360, ISUZU nqr71 and the Howo a7 6x4 have been analyzed in terms of adaptation to various climate factors. Scientifically based conclusions are also made based on the influence of factors such as fuel efficiency, external factors, temperature, air pressure, winds and relief on the operation of the car. According to the results of the study, a decrease in temperature has a https://scientific-jl.com 2 6 63-son_2-to’plam_Iyun-2025 ISSN:3030- 3 6 1 3 T A D Q I Q O T L A R jahon ilmiy – metodik jurnali significant effect on the fuel consumption of the car, which leads to the need to assess the degree of adaptability to these conditions. Key words. Surkhandarya region, natural and climatic conditions, working conditions of cars, classification of working conditions, transport exploitation; KIRISH. Surxondaryo viloyati O‘zbekistonning janubi-g‘arbiy qismida joylashgan bo‘lib, uning hududi shimoldan janubgacha taxminan 450 km, g‘arbdan sharqqa esa 350 km masofaga cho‘zilgan. Viloyatning meridian bo‘ylab uzunligi 400 km dan ortiq bo‘lib, relyefning xilma-xilligi va balandlik farqlari iqlim sharoitlarining sezilarli o‘zgaruvchanligiga sabab bo‘ladi. Surxondaryo viloyati geografik joylashuvi tufayli ikki xil iqlim zonalari – mo‘tadil iqlim zonasidan boshlanib, issiq subtropik hududgacha cho‘ziladi. Viloyatning janubiy va janubi-g‘arbiy qismlari Afg‘oniston bilan chegaradosh bo‘lib, bu hududlarda quruq va issiq subtropik iqlim sharoitlari hukm suradi. Shimoliy qismida, ayniqsa, tog‘li hududlar, Shahrisabz atrofida, mo‘tadil sovuq va tog‘li iqlim sharoitlari mavjud. Ushbu farqlar viloyatning iqlim xususiyatlarini katta o‘zgarishlarga olib keladi. Surxondaryo viloyatining iqlimi, asosan, kontinental va subtropik bo‘lib, qish va yoz mavsumlaridagi harorat farqlari sezilarli darajada o‘zgaradi. Janubiy hududlarda yozgi harorat o‘rtacha +35°C dan +40°C gacha, qish esa +5°C dan +10°C gacha pasayadi. Janubiy hududlarda qishning davomiyligi qisqa bo‘lib, taxminan 60- 90 kunni tashkil qiladi. Biroq, viloyatning shimoliy va tog‘li hududlarida iqlim sovuqroq va namroqdir. Termiz kabi janubiy hududlar uchun o‘rtacha yillik harorat +16°C atrofida bo‘lsa, Shahrisabzning tog‘li qismlarida yillik harorat +12°C atrofida bo‘lishi mumkin. Iqlim zonalari va iqlim sharoitlari Surxondaryo viloyati hududi, asosan, uchta iqlim zonasi: subtropik quruq iqlim zona, mo‘tadil iqlim zona va tog‘li iqlim zonaga bo‘linadi. Subtropik quruq iqlim zonasining hududi viloyatning janubi va janubi-sharqisini qamrab oladi. Bu yerda yozda harorat +35°C dan yuqori bo‘lishi mumkin, qishda esa +5°C dan +10°C gacha o‘zgaradi. Shu bilan birga, Shahrisabz va Termiz atrofidagi hududlarda qish mavsumi 70-90 kun davom etadi, lekin harorat past darajalarga tushmaydi. Surxondaryo viloyatining tabiiy-iqlim sharoitlari. Iqlimi: Keskin kontinental. Yozda harorat 50°C gacha ko‘tariladi, yanvar oyining o‘rtacha harorati 2,8°C, iyul oyining o‘rtacha harorati 31,4°C. Yog‘in miqdori: Past tekisliklarda yiliga 130–140 mm, tog‘ oldi va tog‘ zonalarida 445–625 mm. Yog‘inning asosiy qismi qish va bahorda tushadi. Shamollar: Janubiy Afg‘oniston cho‘llaridan esadigan “Afg‘on” shamoli quruq va issiq bo‘lib, chang-to‘zonlarni keltirib chiqaradi. Relyef: Tekisliklar, adirlar va tog‘li hududlar mavjud. Avtomobillarning texnik xususiyatlari https://scientific-jl.com 2 7 63-son_2-to’plam_Iyun-2025 ISSN:3030- 3 6 1 3 T A D Q I Q O T L A R jahon ilmiy – metodik jurnali KamAZ-4310 Yuk ko‘tarish quvvati: 6 tonna Yoqilg‘i sarfi: 100 km ga 30 litr Tozalash balandligi: 36,5 sm Maksimal tezlik: 85 km/soat Dvigatel: KamAZ-43.10, 210 ot kuchi Transmissiya: 5 bosqichli mexanik uzatmalar qutisi Shinalar: 1220×400-533, bosimni sozlash imkoniyati bilan Mosligi: KamAZ-4310 yuqori harorat va changli sharoitlarda ishlashga moslashtirilgan. Uning yuqori dvigatel quvvati va mustahkam konstruktsiyasi tog‘li va notekis yo‘llarda harakatlanish imkonini beradi. MAN TGS 33.360 uchun. Yuk ko‘tarish quvvati: 15–25 tonna Yoqilg‘i sarfi: 100 km ga taxminan 25–30 litr Dvigatel quvvati: 360 ot kuchi Transmissiya: 12 bosqichli avtomatik uzatmalar qutisi Shinalar: 315/80 R22.5 Mosligi: MAN TGS 33.360 kuchli dvigateli va ilg‘or sovutish tizimi bilan yuqori haroratli sharoitlarda samarali ishlaydi. Uning ilg‘or texnologiyalari va ergonomik kabinasi haydovchining qulayligini ta'minlaydi. Isuzu NQR71 Yuk ko‘tarish quvvati: 4–5 tonna Yoqilg‘i sarfi: 100 km ga taxminan 12–15 litr Dvigatel: ISUZU 4HG1, 121 ot kuchi Transmissiya: 5 bosqichli mexanik uzatmalar qutisi Shinalar: 8.25-16-14PR Howo A7 6x4 Yuk ko‘tarish quvvati: 25 tonna Yoqilg‘i sarfi: 100 km ga taxminan 30–3