14–15 YOSHLI YENGIL ATLETIKA SPORTCHILARİNİNG TEXNIK VA TAKTIK MASHQLAR ORQALI KUCH SIFATINI RIVOJLANTIRISH USULLARI

Аннотация

This article analyzes the role and effectiveness of technical and tactical exercises in the development of strength qualities (maximum strength, strength speed, strength endurance) in 14–15-year-old track and field athletes. During the study, a special set of exercises was developed based on the “Multi-stage station” methodology, and a 12-week experimental program was tested on 30 athletes (15 experimental group, 15 control group). In the experimental group, maximum strength increased by +24.3%, strength endurance by +35%, and 30 m sprint time improved by –1.2 s. In the control group, an increase of +7.1% and +12% was observed, respectively, and a decrease in time by –0.4 s. Keywords: Athletics, strength quality, technical exercises, tactical training, muscle coordination, strength endurance, experimental program. Yengil atletika — musobaqalashuv sharoitida sportchilardan yuqori darajadagi kuch, tezlik, chidamlilik hamda texnik mahoratni talab etadigan sport turi bo‘lib, unda kuch sifatlari (maksimal kuch, kuch-speed va kuch endurance) o‘yinchi natijalarida hal qiluvchi omil hisoblanadi. Ayniqsa, sprint, sakrash va uloq otish kabi yo‘nalishlarda mushaklarning kuch ishlab chiqarish qobiliyati musobaqa samaradorligini bevosita belgilaydi. Shu sababli 14–15 yoshli yengil atletika sportchilarini tayyorlash jarayonida mushaklarning kuch potentsialini to‘g‘ri yo‘naltirish, surunkali rivojlantirish va ularni jarohatlardan himoya qilish muhim muammo hisoblanadi. https://scientific-jl.com 2 9 1 46-son_3-to’plam_Iyun -2025 ISSN:3030-3621 Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi 14–15 yosh — bu o‘smir organizmi uchun fiziologik jihatdan keskin o‘zgarishlar davri bo‘lib, suyak-mushak tizimining toksosining yuqoriligi, o‘sish gormonlari faoliyatining intensivligi va gormonal fonning barqaror tus olishi kuzatiladi. Hackney (2019) tadqiqotiga ko‘ra, mazkur yosh davrida testosteron darajasi oshishi hamda mushak tolalarining anabolik jarayonlari faollashishi tufayli kuch mashqlariga bo‘lgan organizm javobi o‘zgacha kechadi: mushak hypertrofiyasi ancha tez yuz beradi, biroq gormonal nomuvofiqlik va suyak plastikasining hali to‘liq emasligi jarohatlar xavfini oshiradi. Shu bilan birga, maktab o‘quvchilari fizik faollik darajasi maktab dasturidagi jismoniy tarbiya mashg‘ulotlari bilan chegaralangan bo‘lib, professional darajadagi sport tayyorgarligiga yetarli emas. Amaliyotda yosh sportchilarni tayyorlash uchun ko‘pincha kattalar uchun mo‘ljallangan yirik yuklanish programmalaridan soddalashtirilgan ko‘chirmalar qo‘llanadi. Biroq, bunday yondashuvda mushak tizimi va asab-musht iqtidori hali rivojlanayotgan bola organizmi ortiqcha yuklarni so‘radi va jarohatlarga sabab bo‘lishi mumkin. Misol uchun, bosim ostida bajariladigan kuch mashqlari (barbell squat, leg press)da texnik xato va haddan ziyod yuklash 14–15 yosh o‘smirlarida qo‘l va oyoq mushak-skeleti ligamentlarida charchoq belgilari, hatto epifiz chizig‘ida mikroyoriqlar hosil bo‘lishiga olib kelishi kuzatiladi. Xalqaro va mahalliy adabiyotlarda yengil atletika bo‘yicha o‘smirlar tayyorgarligi mavzusida bir qator ilmiy ishlar mavjud. Wirth va boshq. (2022) tadqiqotlari shuni ko‘rsatdiki, 14–16 yoshdagi sportchilarda pliometrik trenajyorlardan foydalanish maksimal kuch va kuch-speed ko‘rsatkichlarini 20–25 % gacha oshirishga yordam beradi. Biroq, ushbu ishlarda yosh sportchilarning individual xususiyatlarini chuqur hisobga olish, ularning mushak tolalari tuzilishi, metabolik yo‘llar faolligi va motivatsion omillar yordami bilan metodlarni murakkablashtirish masalalari kamroq o‘rganilgan. Mahalliy o‘zbekistonlik olimlarning tadqiqotlarida (Qudratov va boshq., 2003; Abdullaev va boshq., 2001) ko‘proq umumiy jismoniy tarbiya metodlariga urg‘u berilgan, ammo ularning o‘smir sportchilarida kuch sifatlarini shaxsga yo‘naltirilgan texnik va taktik mashqlar yordamida rivojlantirish bo‘yicha amaliy ko‘rsatmalari cheklanganligi seziladi. Bu kontekstdan kelib chiqib, mazkur maqolada 14–15 yoshli yengil atletika sportchilarining kuch sifatlarini rivojlantirishda faqat og‘irlik ko‘taruvchi mashqlargina emas, balki funksional, pliometrik va sensorli texnologiyalarni o‘z ichiga olgan kompleks yondashuvlar samaradorligini aniqlashga urinishildi. Ayniqsa, «Ko‘p bosqichli stansiya» usuli (har bir stansiyada turli kuch turlarini – maksimal kuch, kuch- speed va kuch endurance – rivojlantiruvchi mashqlar bajariladi) yosh sportchilarning mushak tolalari sinergiyasini, harakat koordinatsiyasini hamda nevromuskulyar nazoratni yaxshilashga xizmat qilishi nazariy jihatdan asoslandi. Shu bilan birga, modern sensorli platformalar yordamida sportchilarning harakat texnikasini real vaqt https://scientific-jl.com 2 9 2 46-son_3-to’plam_Iyun -2025 ISSN:3030-3621 Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi rejimida tahlil qilish imkoniyati murabbiylarga mashg‘ulot jarayonida xatolarni darhol aniqlab, individual tuzatishlar kiritish imkonini beradi. Bundan tashqari, yosh sportchilarda motivatsion omillarni doimiy