TASVIRIY SAN'AT FANIDA TARIXIY OBIDALARNI O‘RGANISHNING AHAMIYATI

Аннотация

Ushbu maqolada tasviriy san’at fanida tarixiy obidalarni o‘rganishning zarurati, ularning o‘quvchilarning estetik dunyoqarashini shakllantirishdagi o‘rni, darslarda foydalanish metodlari hamda tarixiy obidalar orqali milliy o‘zlikni anglash muammolari keng yoritilgan. Shuningdek, zamonaviy texnologiyalar yordamida tarixiy obidalarni tasviriy san’atda o‘rgatish bo‘yicha takliflar ham berilgan. Kirish: Tarixiy obidalar – bu xalqning o‘tmishi, ma’naviy boyligi va estetik qarashlarining ifodasidir. Har bir millat o‘z tarixini qadrlashi, uni yangi avlodga yetkazishi kerak. Shu nuqtai nazardan qaralganda, tasviriy san’at fanida tarixiy obidalarni o‘rganish orqali nafaqat o‘quvchilarni san’atga oshno qilish, balki ularning milliy g‘ururini shakllantirish ham mumkin. Bugungi kunda ta’lim tizimida mazkur yondashuv o‘ta muhim ahamiyatga ega. Asosiy qism: 1. Tasviriy san’at va tarixiy obidalar o‘rtasidagi bog‘liqlik: Tarixiy obidalar tasviriy san’atda muhim mavzu bo‘lib, ularda naqshlar, bezaklar, kompozitsiyalar, shakl va ranglar uyg‘unligi o‘quvchilar tomonidan badiiy talqin qilinadi. Bu esa ularning tasviriy ifodalash ko‘nikmalarini rivojlantiradi. Masalan, Registon majmuasidagi geometrik va vegetativ naqshlar, Toshkentdagi Ko‘kaldosh madrasasi bezaklari o‘quvchilar tomonidan chizmalarda qayta aks ettiriladi. Tarixiy obidalar — qadimiy binolar, yodgorliklar, meʼmoriy inshootlar — tasviriy sanʼat asarlarida tez-tez tasvirlanadi. Ular rassomlar, haykaltaroshlar va boshqa sanʼatkorlarga ilhom manbai bo‘lgan. Masalan: Samarqanddagi Registon maydoni yoki Buxorodagi Ark qal’asi ko‘plab rassomlar tomonidan suratga olingan. O‘rta asr minora va masjidlarining nafis naqsh va g‘oyaviy mazmuni zamonaviy sanʼatga ta’sir qilgan. Tasviriy sanʼat tarixiy obidalarni hujjatlashtiradi Yuzlab yillar davomida yo‘qolib ketgan yoki buzilgan tarixiy obidalar haqida tasviriy sanʼat asarlari orqali tasavvurga ega bo‘lish mumkin. https://scientific-jl.com 3 7 46-son_3-to’plam_Iyun -2025 ISSN:3030-3621 Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi Rassomlar va miniatyura ustalari qadimiy shaharlar, qasrlar va madrasa binolarini o‘z asarlarida aks ettirib, ularni tarixga muhrlagan. Fotografiya paydo bo‘lishidan oldin rassomlarning ishlari muhim tarixiy hujjat vazifasini bajargan. Tasviriy sanʼat tarixiy obidalarni bezaydi Ko‘plab tarixiy obidalar o‘z zamonasining tasviriy sanʼati namunalarini o‘zida jamlagan: Meʼmoriy naqshlar, mozaikalar, freskalar va devoriy rasmlar. Masalan, Toshkentdagi Ko‘kaldosh madrasasi yoki Samarqanddagi Shohi Zinda majmuasi rang-barang ganchkori naqshlar va rasmiy bezaklar bilan mashhur. Sanʼat orqali tarixiy obidalar qadrlanadi va asrab qolinishiga hissa qo‘shiladi Tasviriy sanʼat asarlari (masalan, plakatlar, eksponatlar, diorama va muzey kompozitsiyalari) tarixiy obidalar haqida jamiyat ongini oshirishga xizmat qiladi. Ular restavratsiya ishlariga ilhom beradi. Yoshlarda tarixiy merosga qiziqish uyg‘otadi. Madaniy va milliy o‘zlikni aks ettirish Tasviriy sanʼat va tarixiy obidalar ikkalasi ham bir xalqning madaniyati, urf- odati, diniy qarashlari va estetik didining yorqin ifodasidir. 2.O‘zbekiston hududidagi tarixiy obidalar tahlili: Hududiy joylashuvi bo‘yicha tahlil O‘zbekistonning turli viloyatlarida tarixiy obidalar to‘plangan, ularning har biri o‘ziga xos davr va madaniyatga mansub: ▪️ Samarqand: Registon majmuasi, Shohi Zinda, Bibi Xonim masjidi, Ulug‘bek rasadxonasi. Asosan Temuriylar davriga mansub (14–15-asrlar). Me’morchilikda murakkab ganchkori naqshlar, mozaika va koshinkorlik uslublari bilan ajralib turadi. ▪️ Buxoro: Po‘i Kalon majmuasi, Ark qal’asi, Ismoil Somoniy maqbarasi, Mir Arab madrasasi. IX–XIX asrlar oralig‘ida qurilgan. Islomiy me’morchilik va qadimiy eroniy ta’sirlarni mujassam etadi. ▪️ Xiva: Ichan Qal’a, Pahlavon Mahmud maqbarasi, Kalta Minor, Ko‘hna Ark. XVII–XIX asrlarda qurilgan obidalar ko‘pligi bilan ajralib turadi. Sahro mintaqasidagi an’anaviy arxitektura uslubi. ▪️ Toshkent: Xast-Imom majmuasi, Ko‘kaldosh madrasasi, Baroqxon madrasasi. https://scientific-jl.com 3 8 46-son_3-to’plam_Iyun -2025 ISSN:3030-3621 Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi XVI asrdan boshlab bunyod etilgan. Sovet davrida ko‘p obidalar yo‘qotilgan bo‘lsa-da, ba’zilari tiklangan. Tarixiy davrlar bo‘yicha tahlil O‘zbekiston tarixiy obidalari turli bosqichlarni aks ettiradi: Tarixiy davr Mashhur obidalar Xususiyatlari Qadimgi davr (IV–III Afrosiyob, Zardushtiylik, asrlar) Topraqqal’a buddaviylik ta’siri Erta islom davri (IX– Ismoil Somoniy Geometrik bezaklar, X asrlar) maqbarasi g‘isht arxitekturasi Temuriylar davri Registon, Bibi Koshinkorlik, murakkab (XIV–XV asrlar) Xonim naqshlar Xonliklar davri Ichan Qal’a, Ichki hovli, himoya (XVII–XIX asrlar) Arklar devorlari, madrasalar Sovet davri va Tiklangan Restavratsiya, mustaqillikdan keyin obidalar muzeylashtirish Madaniy va diniy ahamiyati Diniy markazlar: Ko‘plab tarixiy obidalar masjid, madrasa yoki maqbara sifatida xizmat qilgan. Ilm-fan markazlari: Ulug‘bek rasadx