MA’RIFATPARVARLIK – JAMIYAT TARAQQIYOTINING ASOSI

Аннотация

This article analyzes the role and significance of the Enlightenment idea in the development of society. Based on historical experiences and modern social https://scientific-jl.com 1 5 4 46-son_3-to’plam_Iyun -2025 ISSN:3030-3621 Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi development processes, it reveals the decisive role of the Enlightenment in human thinking, moral values, and innovative development. In particular, the article highlights the social changes that the Enlightenment gave impetus to in the history of Uzbekistan, especially on the example of the Jadid movement. The article also emphasizes the relevance of Enlightenment approaches in the education of the younger generation, the development of science and culture in the modern era. Keywords: enlightenment, social development, science and enlightenment, spiritual values, jadid movement, human education, enlightenment reforms, innovative development, spiritual and educational development, modern education, moral maturity, national awakening, social reforms, education of the younger generation, intellectual development. Ma’rifatparvarlik bu – insonlar ongini ilm, tafakkur, axloqiy qadriyatlar va madaniyat orqali yuksaltirishga qaratilgan g‘oyaviy-harakatdir. Boshqacha aytganda: Ma’rifatparvarlik – bu: jaholatga qarshi kurashish, bilimga, o‘qishga, tafakkurga undash; jamiyatni ma’naviy jihatdan uyg‘otish, madaniy, ilmiy va axloqiy rivojlanish orqali taraqqiyotga yo‘l ochish demakdir. Ma’rifatparvar inson: doimiy o‘rganishga intiladi, boshqalarni ham o‘qishga, o‘zini rivojlantirishga undaydi, milliy va insoniy qadriyatlarga hurmat bilan qaraydi, jamiyatda ijobiy o‘zgarishlar qilishga harakat qiladi. Insoniyat tarixida har qanday taraqqiyot, yuksalish va uyg‘onish davrlari avvalo ma’rifat bilan bog‘liq bo‘lgan. Ilm, tafakkur va ma’naviyat asosida qurilgan jamiyat doimo oldinga intiladi, ijtimoiy hayotda ijobiy o‘zgarishlar yuz beradi. Ayniqsa, O‘zbekiston tarixida XIX asr oxiri – XX asr boshlarida yuzaga kelgan jadidchilik harakati va uning yetakchilari ma’rifatparvarlik g‘oyasini ilgari surgan holda jamiyatni jaholat, savodsizlik va ijtimoiy tengsizlikdan xalos qilishga intildilar. Ularning faoliyati bugungi kunda ham dolzarb bo‘lib, zamonaviy taraqqiyot jarayonlarida o‘z aksini topmoqda. Ma’rifatparvarlik to’g’risida bir qancha olimlar izlanishlar olib borishgan. Masalan, Shavkat Mamadaliyevning asosiy ilmiy izlanishlari ma’naviyat va ma’rifatning yoshlar ongiga ta’siriga qaratilgan. U o‘z faoliyatida yoshlarning dunyoqarashi, ijtimoiy faolligi va ma’naviy kamolotini shakllantirishda ma’rifatparvarlik g‘oyalarining dolzarbligini asoslab bergan. Olim yoshlar orasida sog‘lom tafakkur, vatanparvarlik, milliy g‘urur va ma’rifatli fikrlashni shakllantirish zarurligini ta’kidlaydi. Ma’naviyatsizlik, axloqiy inqiroz va ommaviy madaniyat tahdidlariga qarshi ilm va ma’naviyat bilan kurashish g‘oyasini ilgari suradi. Mamadaliyev yoshlarni ijtimoiy mas’uliyatli, tashabbuskor va intellektual yetuk shaxslar sifatida shakllantirishda o‘qituvchilarning, jamiyatning va ommaviy axborot vositalarining o‘rnini chuqur tahlil qiladi va ta’lim tizimida ma’naviy- ma’rifiy yo‘nalishdagi darslar va tadbirlar orqali yosh avlodni qadriyatlar asosida https://scientific-jl.com 1 5 5 46-son_3-to’plam_Iyun -2025 ISSN:3030-3621 Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi tarbiyalashni samarali deb hisoblaydi. A’zam Xodjiahmedov esa Jadid adabiyoti va ma’rifatparvarlikning zamonaviy tadqiqotchisi hisoblanadi. U o‘z izlanishlarida XIX asr oxiri – XX asr boshlarida vujudga kelgan jadid adabiy merosini o‘rganishga alohida e’tibor qaratadi. Uning tadqiqotlari, asosan, jadidlar adabiyotidagi ma’rifiy g‘oyalar, millatni uyg‘otish, ijtimoiy islohotlar va ta’limning ahamiyati kabi masalalarni o‘z ichiga oladi. Xodjiahmedov jadid adabiyotining jamiyatdagi islohotlarga turtki bo‘lishini asoslab beradi. Uning fikricha, jadid adiblari – Fitrat, Avloniy, Behbudiy, Munzim, Cholpon singari ijodkorlar o‘z asarlari orqali xalqni ma’rifatga, o‘zlikni anglashga, erkinlik va taraqqiyot sari yo‘naltirgan. Olim jadidlarning adabiy asarlarida ilgari surilgan ijtimoiy-tarbiyaviy g‘oyalarni zamonaviy axborot jamiyatida qanday qabul qilinishi va ularni yoshlar ongiga qanday singdirish mumkinligini ham tadqiq qiladi. Jamiyat taraqqiyoti ko‘plab omillarga bog‘liq bo‘lsa-da, uning asosiy poydevorlaridan biri – ma’rifatparvarlikdir. Ma’rifatparvarlik deganda insonlarni bilimga, ma’naviyatga, sog‘lom dunyoqarashga yo‘naltirish va ularni yangi bilimlarni o‘zlashtirishga, rivojlanishga undash tushuniladi. Tarixda ham ko‘plab ijtimoiy harakatlar, ayniqsa jadidchilik harakati ana shunday ma’rifatparvarlik g‘oyalari asosida shakllanib, jamiyatlarni o‘zgarishga va taraqqiyotga yetaklagan. Ma’rifatparvarlik jamiyatda insonlarning fikrlash darajasini, bilim va madaniyatini oshirishga xizmat qiladi. Ilm-fan, ta’lim, axloq va madaniyatning rivojlanishi insonlarning hayot sifatini yaxshilaydi, ularni yanada faol, ijodkor va mas’uli