PULNING HOSIL BO’LISHI VA UNING IQTISODIY AHAMIYATI

Аннотация

Pulning kelib chiqishi tarixi ,pulning hosil bo‘lishi jarayoni, markaziy bank va tijorat banklarining roli ,pulning iqtisodiyotdagi aylanishi haqida ma’lumotlar keltirilgan. Kalit so’z: barter, tovar pullar (tuz, chorva, bug‘doy),metall pullar (oltin, kumush), qog‘oz pullar ,kredit pullar ,elektron pullar, pul emissiyasi, pul multiplikatori Pul har qanday iqtisodiy tizimning ajralmas tarkibiy qismidir. U mahsulotlar va xizmatlar almashinuvida vosita bo‘lib xizmat qiladi. Pulning qanday paydo bo‘lishi, ya'ni uning hosil bo‘lishi iqtisodiy tizimning yurak urishidir. Ushbu maqolada pulning tarixiy shakllari, zamonaviy iqtisodiy tizimdagi hosil bo‘lish jarayonlari va bu jarayonlarda Markaziy hamda tijorat banklarining o‘rni haqida fikr yuritiladi. Pulning kelib chiqishi tarixi .Pul ibtidoiy jamiyatda tovar almashinuvi (barter) asosida vujudga kelgan. Dastlab odamlar o‘zlariga kerakli tovarlarni boshqasi bilan almashtirar edilar. Biroq bu jarayon noqulay bo‘lib, almashuv uchun umumiy ekvivalentga ehtiyoj tug‘ildi. Shu tariqa pul vujudga keldi. Dastlabki pullar quyidagi shakllarda bo‘lgan: Tovar pullar (tuz, chorva, bug‘doy) Metall pullar (oltin, kumush) Qog‘oz pullar Kredit pullar Elektron pullar Выпуск журнала №-27 Часть–4_Июнь –2025 138 MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT Tarixan eng muhim bosqich – bu oltin standartidir. Unda pul muomaladagi oltin miqdori bilan ta’minlanar edi. Bugungi kunda esa deyarli barcha mamlakatlar fiat (ta’minlanmagan) pul tizimidan foydalanmoqda. Pulning hosil bo‘lishi jarayoni .Zamonaviy iqtisodiy tizimda pulning hosil bo‘lishi ikki asosiy manba orqali yuz beradi: Markaziy bank tomonidan – asosiy (baza) pul emissiyasi Tijorat banklari tomonidan – kredit asosida pul yaratish Markaziy bank davlatning pul-kredit siyosatini yurituvchi organ bo‘lib, iqtisodiyot ehtiyojiga qarab asosiy pul massasini muomalaga chiqaradi. Bu jarayon "pul emissiyasi" deb ataladi. Tijorat banklari esa mijozlarga kredit berish orqali pul massasini ko‘paytiradi. Aslida ular mavjud bo‘lgan depozitlarga asoslanib, yangi kreditlar ajratadilar. Bu jarayon “pul multiplikatori” orqali tushuntiriladi. Masalan, agar zaxira normasi 10% bo‘lsa, 1 million so‘m depozit asosida 10 million so‘mgacha kredit berilishi mumkin. Markaziy bank va tijorat banklarining roli .Markaziy bank quyidagi funksiyalarni bajaradi: Pul emissiyasi ; Foiz stavkalarini belgilash; Inflyatsiyani nazorat qilish; Tijorat banklarini tartibga solish; Tijorat banklar esa: Depozitlar qabul qiladi Kreditlar ajratadi To‘lov xizmatlarini ko‘rsatadi Shunday qilib, pulning hosil bo‘lishida Markaziy bank nazoratchi va asosiy pulni chiqaruvchi bo‘lsa, tijorat banklar iqtisodiy muomalada ikkilamchi pul yaratadilar. Pulning iqtisodiyotdagi aylanishi Pul faqat yaratilish bilan cheklanmaydi. U iqtisodiy tizimda doimiy harakatda bo‘ladi. Pul quyidagi yo‘nalishlar orqali aylanadi: Ish haqi shaklida iste’molchiga o‘tadi Xaridlar orqali korxonalarga qaytadi Выпуск журнала №-27 Часть–4_Июнь –2025 139 MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT Soliq shaklida davlat byudjetiga tushadi Davlat xarajatlari orqali qayta iqtisodiy muomalaga kiradi Bu aylanish uzluksiz bo‘lishi kerak. Agar pul aylanish tezligi sekinlashsa, iqtisodiyotda turg‘unlik paydo bo‘ladi. Aksincha, ortiqcha pul aylanishi inflyatsiyani keltirib chiqaradi. Pulning hosil bo‘lishi – bu iqtisodiyotda muvozanatni ta’minlovchi murakkab jarayondir. U Markaziy bank siyosati, tijorat banklar faoliyati va umumiy iqtisodiy holatga bog‘liq. Pul massasining haddan ortiq ko‘payishi inflyatsiyaga olib keladi, kamligi esa iqtisodiy o‘sishni cheklaydi. Shuning uchun pul yaratish va muomaladagi pul massasini tartibga solish – har bir mamlakat uchun muhim iqtisodiy vazifadir. Pul insoniyat tarixida eng muhim ixtirolardan biridir. U tovar almashinuvi qulayligini oshirish, iqtisodiyotni rivojlantirish va savdoni yengillashtirishda muhim vosita sifatida shakllangan. Dastlabki pullar bugungi zamonaviy banknotalardan butunlay farq qilgan. Barter tizimi Ibtidoiy odamlar tovar almashayotgan holati – bug‘doyga chorva almashtirmoqda. Pulning tarixi barterning kamchiliklaridan boshlanadi. Ibtidoiy jamiyatda odamlar o‘z mahsulotlarini boshqa kerakli tovarlarga bevosita almashtirar edilar. Masalan, baliqchi bug‘doy evaziga baliq berardi. Bu tizimda umumiy qiymat o‘lchovi yo‘q edi. Tovar pullar Tuz, chorva, qush patlari, chig‘anoqlar – qadimgi tovar pullari tasviri. Barterning o‘rnini tovar pullar egalladi. Odamlar muomalada nisbatan barqaror va qimmatli narsalarni pul sifatida ishlatganlar. Masalan: Chorva (asosan sigir va qo‘y) Tuz Qimmatbaho toshlar yoki chig‘anoqlar Bu tovarlar har doim ham bo‘linuvchan va bir xil qiymatli bo‘lmagani uchun keyinchalik metall pullar paydo bo‘ldi. Выпуск журнала №-27 Часть–4_Июнь –2025 140 MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT Metall pullar Qadimgi yunon tangalari – oltin va kumushdan yasalgan. Tarixda eng keng tarqalgan pullar bu – oltin va kumush tangalar edi. Ular qadimgi Misr, Yunoniston, Xitoy, Hindiston va Rim im