EKOLOGIK TOZA OZIQ-OVQAT ISHLAB CHIQARISHDA SERTIFIKATLASH TIZIMLARI: MUAMMOLAR VA ULARNI BARTARAF ETISH YO'LLARI

Аннотация

This article analyzes the main problems and obstacles associated with certification systems in the production of organic food products. In particular, it covers the costs of obtaining a certificate that meets international standards, the level of knowledge of farmers, the level of environmental awareness of consumers in the domestic market, traceability systems, and lack of international recognition. The article justifies the need for state support, a cooperative approach, the introduction of digital technologies, the formation of an ecological culture among the population, and international accreditation as solutions to the problems. The results of the study serve as an important direction for the formation of ecological agricultural policy, startups, and local producers. Kalit so’zlar: Ekologik oziq-ovqat, sertifikatlash tizimi, ekologik dehqonchilik, blokcheyn, ekologik madaniyat, xalqaro standartlar, kuzatuvchanlik, akkreditatsiya Kirish. So‘nggi yillarda sog‘lom ovqatlanishga bo‘lgan talabning ortib borishi, ekologik muammolarning kuchayishi va aholi o‘rtasida ekologik ongning shakllanib borishi natijasida ekologik toza oziq-ovqat mahsulotlari global darajada dolzarb masalaga aylanmoqda. Ushbu mahsulotlar inson salomatligiga ijobiy ta’siri, kimyoviy moddalardan holi bo‘lishi va tabiatga zarar yetkazmasligi bilan ajralib turadi. Shu sababli dunyo bozorida ekologik mahsulotlar sifati va ishonchliligini kafolatlaydigan sertifikatlash tizimlariga ehtiyoj ortib bormoqda. Biroq ekologik toza mahsulotlar ishlab chiqarishni kengaytirishda bir qator muammolar mavjud. Jumladan, sertifikatlash jarayonining murakkabligi va xarajatdorligi, ishlab chiqaruvchilarning bilim darajasi pastligi, monitoring tizimlarining zaifligi va xalqaro tan olinmaslik holatlari ushbu sohaning to‘laqonli rivojlanishiga to‘sqinlik qilmoqda. Shu bilan birga, ichki bozor iste’molchilarining ekologik madaniyati ham hali yetarli darajada shakllanmagan. Ushbu maqolada aynan ekologik sertifikatlash tizimida mavjud muammolar, ularning sabablari va Выпуск журнала №-27 Часть–4_Июнь –2025 153 MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT amaliy yechimlari chuqur tahlil qilinadi. Maqsad – O‘zbekistonda ekologik oziq- ovqat ishlab chiqarishni barqaror yo‘lga qo‘yish uchun ilmiy, texnologik va institutsional asoslarni belgilab berishdir. 1. Ekologik toza oziq-ovqat mahsulotlari nima? Ekologik toza yoki organik oziq-ovqat mahsulotlari – bu ishlab chiqarish, qayta ishlash va saqlash jarayonida kimyoviy pestitsidlar, sun’iy o‘g‘itlar, antibiotiklar va genetik modifikatsiyalangan organizmlar (GMO) ishlatilmagan mahsulotlardir. Bu mahsulotlar inson salomatligi bilan bir qatorda yer, suv va havoning ekologik barqarorligiga xizmat qiladi. 2. Sertifikatlash tizimlarining mohiyati Sertifikatlash – bu mahsulot yoki ishlab chiqarish tizimining ma’lum ekologik standartlarga mos kelishini mustaqil tashkilotlar tomonidan baholash va hujjatlashtirish jarayonidir. Ushbu jarayon: -iste’molchiga ishonch beradi, -eksport uchun imkoniyatlar yaratadi, -ichki bozorda mahsulot narxini asoslash imkonini beradi. 3. O‘zbekiston sharoitida holat va imkoniyatlar O‘zbekistonda so‘nggi yillarda organik qishloq xo‘jaligi va ekologik toza mahsulotlar ishlab chiqarishga qiziqish ortib bormoqda. 2020-yildan boshlab Organik qishloq xo‘jaligi to‘g‘risida Qonun kuchga kirdi. Bu qonun asosida mahalliy sertifikatlash tashkilotlari shakllanmoqda, ammo ularning xalqaro miqyosda tan olinishi hozircha cheklangan. Muammolar: -Sertifikatlash xizmatlarining qimmatligi. -Fermerlarning ekologik talablar bo‘yicha bilim yetishmasligi. -Monitoring va nazorat tizimlarining sustligi. Imkoniyatlar: -Yevropa va Sharqiy Osiyo bozorlariga eksport salohiyati. -Agroklimatik sharoit ekologik ishlab chiqarish uchun qulay. Выпуск журнала №-27 Часть–4_Июнь –2025 154 MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT -Turizm va sog‘lom ovqatlanish sektorlarining kengayishi. 4. Raqamli texnologiyalar va blokcheyn imkoniyatlari Zamonaviy texnologiyalar, ayniqsa blokcheyn texnologiyasi yordamida mahsulot yo‘lini kuzatish (traceability), ishlab chiqarish shaffofligini ta’minlash va qalbakilashtirishga qarshi kurashishda sertifikatlash jarayonini raqamlashtirish mumkin. Bu innovatsiya iste’molchining ishonchini mustahkamlashda muhim rol o‘ynaydi. Xulosa va tavsiyalar Ekologik toza oziq-ovqat ishlab chiqarishda sertifikatlash tizimlari mahsulot sifati, sog‘lom ovqatlanish va eksport imkoniyatlarini oshirishda muhim vositadir. O‘zbekiston uchun bu yo‘nalish: -iqtisodiy diversifikatsiya, -ekologik barqarorlik, -xalqaro savdoda raqobatbardoshlikni ta’minlovchi ustunlik bo‘lishi mumkin. Tavsiyalar: 1. Mahalliy va xalqaro sertifikatlash tashkilotlari bilan hamkorlikni kuchaytirish. 2. Fermerlar va ishlab chiqaruvchilar uchun o‘quv-treninglar tashkil etish. 3. Raqamli nazorat tizimlarini (blokcheyn, QR-kod) joriy etish. 4. Sertifikatlashtirish xarajatlarini subsidiya qilish bo‘yicha davlat dasturlarini ishlab chiqish. Ekologik toza oziq-ovqat ishlab chiq