MULLA ALI QORI – HADIS VA FIQH ILMINING YIRIK MUTAXASSISI

Аннотация

В статье рассматривается научное наследие Муллы Али Кари в области хадиса и фикха. Описывается его научная среда, учителя, известные труды, такие как «Шарх Муснад Аби Ханифа» и «Миркат аль-Мафатих». Также анализируются его взгляды на калам, суфизм и научный стиль, а также его авторитет в исламском мире. Ключевые слова: Мулла Али Кари, хадис, фикх, Муснад Абу Ханифа, Миркат, суфизм, ханафитская школа. Islom ilmlari tarixida hadis va fiqh fanlarining taraqqiyotiga beqiyos hissa qo‘shgan allomalar juda ko‘p bo‘lgan. Ular orasida Mulla Ali Qori (vaf. 1014 h./1605 m.) o‘zining boy ilmiy merosi, sermahsul ijodi va chuqur fikr yuritish qobiliyati bilan https://scientific-jl.com 2 2 0 46-son_2-to’plam_Iyun -2025 ISSN:3030-3621 Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi ajralib turadi. Ayniqsa, hanafiy mazhabi asosida yozilgan hadisga oid asarlari bu borada alohida o‘rinni egallaydi. U hadis ilmini faqat rivoyat darajasida emas, balki diroyat va istinbot tamoyillari asosida sharhlagan allomalardandir. ILMIY FAOLIYATI VA ZAMONASI Mulla Ali Qori hijriy 10-asrda (milodiy XVI asrda) yashab o‘tgan bo‘lib, asl vatani Hirot shahri hisoblanadi. Ammo u yoshlik chog‘laridayoq ilm talabida Makka shahriga hijrat qiladi. Uning ilmiy faoliyatining gullagan davri ham aynan shu muqaddas shaharda kechgan. Bu davrda Makka islom olamining yetakchi ilmiy markazlaridan biri bo‘lib, turli madrasalarda fiqh, hadis, tafsir, kalom va tasavvuf fanlari yuksak darajada o‘qitilardi. Mulla Ali Qori Qur’on qiroati, fiqh, hadis, tasavvuf va kalom fanlarida chuqur bilim egasi bo‘lgan. Uning ustozlari qatorida shayx Muhammad ibn Qutlubug‘, shayx Ali ibn Husayn va tasavvufga oid qarashlari bilan mashhur bo‘lgan Abdurrahman Sulamiy kabi yetuk olimlar bor edi. U Makkada yirik mudarris va muallif sifatida faoliyat yuritgan, ko‘plab shogirdlar tayyorlagan. HADIS ILMIDAGI XIZMATLARI Mulla Ali Qorining hadisga oid eng mashhur asari — “Mirqot al-Mafatih” bo‘lib, u “Mishkat al-Masabih” asariga yozilgan keng qamrovli sharhdir. Bu asarda u nafaqat hadislarni tarjima va izohlaydi, balki ularning sanad (rivoyat zanjiri) va matn (mazmun) jihatidan mustahkam yoki zaifligini aniqlashga ham alohida e’tibor qaratadi. Shuningdek, “Mirqot al-Mafatih” asari orqali Mulla Ali Qori hadislarning fiqhiy asoslarini ham yoritadi. Bu jihatdan u hadisni sharhlashda faqatgina rivoyatga tayangan emas, balki usul al-hadis, jarh-ta’dil, istinbot va ijtihod kabi ilmiy metodlarni qo‘llagan. Ayniqsa, hanafiy mazhabi nuqtai nazaridan yondashuvi uning yondashuvini an’anaviy mazhab doirasida chuqurlashtirganligini ko‘rsatadi. Hadis ilmining rivojida u kiritgan uslubiy yangiliklar zamonaviy tadqiqotchilar tomonidan ham e’tirof etilmoqda. M.M. Azami singari zamonaviy olimlar Mulla Ali Qorining hadisni baholashdagi mezonlari va ilmiy qarashlarini yuqori baholaganlar (Azami, 1977). FIQH ILMIDAGI O‘RNI Mulla Ali Qorining fiqhga oid eng muhim asarlaridan biri — “Sharhu Musnadi Abu Hanifa” hisoblanadi. Bu asarda u hanafiy mazhabi asoschisi Imom A’zam Abu Hanifa rivoyat qilgan hadislarni to‘plab, ularni sanad va matn jihatidan tahlil qilgan. Bundan tashqari, har bir hadisdagi fiqhiy masalani alohida bayon etgan va uning amal qilinishiga oid dalillarni keltirgan. Ushbu asarda Mulla Ali Qori fiqh bilan hadis o‘rtasidagi uzviy aloqani ilmiy asosda isbotlab beradi. Hadislarning fiqhiy qiymati, ularning qoidabopligi, amalda qanday tatbiq etilishi haqida chuqur tahlillar berilgan. Bu asar, ayniqsa, hanafiylik https://scientific-jl.com 2 2 1 46-son_2-to’plam_Iyun -2025 ISSN:3030-3621 Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi doirasida fiqhiy qarorlar va ularning hadisiy asoslarini o‘rganishda bebaho manba hisoblanadi. TASAVVUF VA KALOMGA MUNOSABATI Mulla Ali Qori tasavvuf sohasida ham chuqur bilimga ega bo‘lgan. U bu boradagi fikrlarini bir necha asarlarida bayon etgan. Jumladan, “Hizb al-A’zam” asari orqali u duolar, zikrlar va Allohga yaqinlashuv vositalari haqida keng ma’lumot beradi. Unga ko‘ra, haqiqiy tasavvuf shariat asosida amalga oshgan ma’naviy poklanish jarayonidir. Kalomga oid qarashlarida esa u ahl as-sunna val-jamoa yo‘nalishiga sodiq qolgan. U iymon, sifat, qadar, nubuwwa kabi masalalarni mu’tadil yondashuvda izohlab bergan. Ayniqsa, Mu’tazila va boshqa g‘ayri ahl as-sunna oqimlarga nisbatan tanqidiy munosabat bildirgan. ASARLARI VA ILMIY MEROSI Mulla Ali Qorining asarlari soni 100 dan oshadi. Ularning bir qismi quyidagilardir: 1. Mirqot al-Mafatih – Mishkat al-Masabih hadis to‘plamining eng keng va chuqur sharhi. 2. Sharhu Musnadi Abu Hanifa – hanafiy fiqhga asoslangan hadislarni ilmiy tahlil qiluvchi asar. 3. Hizb al-A’zam – tasavvufiy ruhdagi duolar to‘plami. 4. Sharh al-Shama’il al-Muhammadiyya – Rasululloh sollallohu alayhi vasallamning fazilatlarini tavsiflovchi sharh. 5. al-Asrar al-Marfu‘a – mavzu (zaif yoki uydirma) hadislar haqidagi tanqidiy risola. 6. Daqo’iq al-Akhbar – diniy-ma’rifiy hikoyalar, axloqiy masalalar haqidagi asar. Uning asarlari nafaqat ilmiy, balki adabiy uslubda yozil