ATROF-MUHITGA YETKAZILGAN ZARAR UCHUN DAVLATLARNING XALQARO HUQUQIY JAVOBGARLIGI VA KOMPENSATSIYA MASALALARI

Аннотация

В данной статье анализируется международно-правовая ответственность государств и механизмы компенсации за причинение ущерба окружающей среде. Рассматриваются обязательства государств на основе таких международных документов, как Стокгольмская декларация (1972), Рио-де-Жанейрская декларация (1992) и Парижское соглашение (2015). Вопросы трансграничного загрязнения, изменения климата и истощения природных ресурсов рассматриваются на примере практики Международного суда ООН (ICJ) и Международного трибунала по морскому праву (ITLOS). Обсуждаются трудности в установлении ответственности, виды компенсации и перспективы будущих правовых реформ. Ключевые слова: Окружающая среда, международное право, ответственность государств, трансграничный ущерб, компенсация, изменение климата, экологическое право, международные суды, Рио-де- Жанейрская декларация, Парижское соглашение Kirish. Atrof-muhitning ifloslanishi, iqlim o‘zgarishi, o‘rmonlarning kesilishi va biologik xilma-xillikning yo‘qolishi zamonaviy dunyoda global xavf-xatarlarga aylandi. Bir davlatning harakatlari yoki harakatsizligi boshqa davlatlar yoki global ekotizimga zarar yetkazishi mumkin, bu transchegaraviy muammolarni keltirib chiqaradi. Masalan, sanoat chiqindilari daryolarni ifloslantirsa, bu qo‘shni davlatlarning suv resurslariga ta’sir qiladi. Xalqaro huquq davlatlarning javobgarligini aniqlash va kompensatsiya mexanizmlarini ishlab chiqishda muhim vosita sifatida xizmat qiladi. Ushbu maqola atrof-muhitga yetkazilgan zarar uchun xalqaro huquqiy javobgarlik va kompensatsiya masalalarini tahlil qiladi, xalqaro huquq normalari, sud amaliyotlari va kelajakdagi istiqbollarni o‘rganadi. Atrof-muhitga zarar yetkazishning xalqaro huquqiy asoslari. Atrof-muhitni muhofaza qilish bo‘yicha xalqaro huquqning rivojlanishi 1972-yilda BMTning Stokgolm konferensiyasida qabul qilingan deklaratsiya bilan boshlangan. Ushbu hujjatning 21-prinsipi “zarar yetkazmaslik” tamoyilini mustahkamladi, ya’ni davlatlar o‘z hududidagi faoliyat boshqa davlatlarning atrof-muhitiga yoki global Выпуск журнала №-27 Часть–3_Июнь –2025 316 MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT ekotizimga zarar yetkazmasligini ta’minlashi kerak1. Bu prinsip xalqaro huquqda atrof-muhitni himoya qilishning asosiy tamoyili sifatida qabul qilindi. 1992-yilda Rio-de-Janeyroda o‘tkazilgan BMT konferensiyasida qabul qilingan Rio deklaratsiyasi atrof-muhit huquqini yanada rivojlantirdi. Deklaratsiyaning 2-prinsipi “zarar yetkazmaslik” tamoyilini takrorlaydi, 7-prinsipi esa “umumiy, lekin farqli javobgarlik” tamoyilini kiritdi. Bu prinsipga ko‘ra, rivojlangan davlatlar tarixiy ifloslanishdagi katta ulushlari tufayli ko‘proq mas’uliyat olishlari kerak2. Masalan, AQSh va Yevropa Ittifoqi sanoat inqilobidan buyon issiqxona gazlari emissiyasining asosiy 2015-yilda qabul qilingan Parij kelishuvi iqlim o‘zgarishi masalasida global hamkorlikni kuchaytirishga qaratilgan muhim hujjat bo‘ldi. Kelishuv davlatlarni global harorat ko‘tarilishini 2°C, ideal holda 1.5°C darajasida ushlab turish uchun issiqxona gazlari emissiyasini kamaytirishga majbur qiladi3. Biroq, kelishuvning majburiy emasligi va sanksiyalar mexanizmining yo‘qligi davlatlarning majburiyatlarini bajarishda samaradorlikni pasaytiradi. 2025-yilgi ma’lumotlarga ko‘ra, global emissiyalar hali ham o‘sishda davom etmoqda, bu Parij kelishuvi maqsadlariga erishishni qiyinlashtiradi4. Bundan tashqari, “ifloslantiruvchi to‘laydi” (polluter pays) prinsipi xalqaro huquqda muhim o‘rin tutadi. Ushbu prinsipga ko‘ra, atrof-muhitga zarar yetkazgan davlat yoki tashkilot zararni qoplash uchun moliyaviy javobgarlikni o‘z zimmasiga olishi kerak. Bu prinsip 1992-yilgi Biologik xilma-xillik to‘g‘risidagi konvensiyada mustahkamlangan5. Davlatlarning javobgarligi, huquqiy asoslari va amaliy muammolari. Xalqaro huquqda davlatlarning javobgarligi BMT Xalqaro huquq komissiyasining 2001-yildagi “Davlatlarning xalqaro noqonuniy xatti-harakatlari uchun javobgarligi 1United Nations, “Stockholm Declaration on the Human Environment”(1972), https://www.un.org/en/conferences/environment/stockholm1972. 2United Nations, “Rio Declaration on Environment and Development” (1992), https://www.un.org/en/development/desa/population/migration/generalassembly/docs/globalcompact/A_CONF.151_2 6_Vol.I_Declaration.pdf. 3 United Nations Framework Convention on Climate Change, “Paris Agreement” (2015), https://unfccc.int/process- and-meetings/the-paris-agreement/the-paris-agreement. 4 World Bank Data, “Environmental Indicators” (2025), https://data.worldbank.org/topic/environment. 5 United Nations, “Convention on Biological Diversity” (1992), https://www.cbd.int/doc/legal/cbd-en.pdf. Выпуск журнала №-27 Часть–3_Июнь –2025 317 MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT to‘g‘risidagi loyiha” hujjatiga asoslanadi6. Ushbu hujjatda davlatning xalqaro majburiyatlarni buzishi natijasida kelib chiqqan zarar uchun javobgarligi ko‘zda tutiladi. Atrof-muhitga zarar yetkazish kontekstida bu zarar transchegaraviy xususiyatga ega bo‘lsa, davl