SHARQ NING 1018 TA YULDUZI

Аннотация

Данная статя содержит сведения о Самаркандской обсерватория 15 в.и ее руководителе-знаменитом среднеазиатском астрономе Улугбеке,о распространении главного труда Самаркандских астрономов-Зидж Улугбек –в мировой печате ANNOTATION The articleihgludes information about the15th centur Samarkand Obsegvatoru and Ulugh Beg Em[nent CentralAzian astronomer who was incharge of it.Theworld- wide reprint of Zij Ulugh Beg,the major work of Samarkand astronomers,and fresh data on the record ofarchacological studies of the observatoru,are algo adduced Muhammad Taragʻay Ulugʻbek Amir Temurning nevarasidir. U bobosi vafotidan 11 yil avval, yaʼni, 1394-yilda tugʻilgan. Shahzodaning ustozlari yozuvchi va faylasuf Orif Ozariy ( Rumiy Qozizoda toʻliq ismi:Qozizoda Salohiddin Muso ibn Muhammad ibn Mahmud Rumiy) — matematik va astronom. Ulug`bek mashxur o`zbek astronom olimi, Ulug`bek o`n besh yoshidayoq Amu va Sir daryolari oralig`ida joylashgan yirik davlat –Movarounnahrning hokimi bolgan.U xar tamonlama keng ma`lumot olgan .U davlat ishidan tashqari tarix,poeziya,matematika bilan shug`urlangan U Samarqandlik olimlar bilan birgalikda 1018 ta yulduzning xaritastni Samarqand yaqinida qurilgan observato`riyada kuzatishlar asosida tuzishgan, Ulug`bek ziji tort qismga bo`lingan bo`lib :Birinchi qism Xronologiya deyiladi. Unda Sharqning turli xalqlarida qabul etilganyilni xisoblashusullari tasnifi berilgan. Masalalari bayon etilgan. Ikkinchi qismda amalliy astronomiya masalalari bayon etilgan. https://scientific-jl.com 6 6 46-son_2-to’plam_Iyun -2025 ISSN:3030-3621 Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi Ychinchi qismda geosentrik Sistema asosidayoritqichlarning ko`rinma xarakatlari xaqida ma`lumot berilgan. To`rtinchi qismi esa astrologiyaga bag`ishlangan. Er o`z o`qi atrofida sutkalik aylanishi bilan birga yil davomida Quyosh atrofida xham aylanadi. Ekliptika ekivatorni ikki nuqtada-baxorgi va kuzgi tengkunliklardan kesib o`tadi Xar yili Quyosh 21-mart va 23sentabrda bu nuqtalarda bo`ladi Bu ikki nuqtadan tashqari Ekliptikaning tengkunliklardan bir xil uzoqlikda joylashgan yana ikki nyqtasi bor . Bular yozgi va qishki quyosh turishidir Bu nuqtalarda Quyosh 22-iyun va 22- dekabrda bo`ladi Quyoshning ekliptikaning bu to`rt nuqtasida bo`lishi yil fasillari- Baxor,Yoz,Kuz va Qish boshlanishiga to`g`ri kiladi.Yil uzunligi 365,25 sutka bo`lganda Quyosh xar sutkada yulduz orasida o`rtacha 3600 ____365,25, y`ani 10 yoy masofasiga yoki o`zining taqriban ikki ko`rinishi diametriga siljiy boradi. Yil fasillarini boshlanish vaqti 3 –oy davom etadi Yulduzlarni kuzatish qulay bo`lishi uchun ularni obrazlarga o`xshatib bo`lib chidishgan. Bu yulduz turkumlari deyilib eramizdan ming yillar oldin Orta Er dengizi mamlakatlari sivilizatsiya tamonidan yaratilgan deb xisoblaymiz Yulduz turkumlaridan 12 tasi inson uchun katta axamiyat kasb etadi Quyosh o`zining yil davomidagi xarakatida xar oyda ulardan birini kesib o`tadi Bu yulduz turkumlari Zodiak- dab nomlanib grekcha «Zoo»-hayvon so`zidan olingan. Bunday nomni oqlash uchun ularning 11 tasiga afsonaviy jonli hayvonlar nom berilgan va bittasiga jonsiz nom berilgan . Zodiak yulduz turkumlarining belgilari va nomi https://scientific-jl.com 6 7 46-son_2-to’plam_Iyun -2025 ISSN:3030-3621 Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi 1.Hamal(Qozi) 7.Mezon(Tarozi ) 2.Savr(Buzoq) 8.Aqrab(Chayon ) 3.Javzo(Egizak) 9.Qavs( O`qchi) 4.Saraton( Qisqichbaqa) 10.Jaddi(Tog` taka ) 5.Asad( Arslon ) 11.Dalv(Suvchi ) 6.Sunbula( Bug`doy bashog`i) 12.Xut (Baliqlar) Samarqanddagi Ulug`bek observatoriyasini Samardqandlik atoqli arxeologV.L.Vyatkin1908-1909 yillaridagi qazish ishlarida Ulug`bek observatoriyasini topdi Bu topilma butun dunyo olimlari diqqat e`tiborida bo`ldi.Yani qoyaga o`yib qilingan chuqurlikda marmardan ikkita parallelyoy topilgan bo`lib bularradian radiusi 40. 2 m ga teng bo`lgan juda kata kvadrant bolgan. Ulug`Bek observatoriyasi kvadranti Ulug`bek observatoriyasi https://scientific-jl.com 6 8 46-son_2-to’plam_Iyun -2025 ISSN:3030-3621 Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi ++ Yulduzlar atlasi https://scientific-jl.com 6 9 46-son_2-to’plam_Iyun -2025 ISSN:3030-3621 Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi Yulduzlar turkumlari https://scientific-jl.com 7 0 46-son_2-to’plam_Iyun -2025 ISSN:3030-3621 Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi Turli davr va xalqlar olimlari tasvirlangan rasm https://scientific-jl.com 7 1 46-son_2-to’plam_Iyun -2025 ISSN:3030-3621 Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi Muhammad Taragʻay UlugʻBek https://scientific-jl.com 7 2 46-son_2-to’plam_Iyun -2025 ISSN:3030-3621 Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi Turli davr va xalqlar olimlari tasvirlangan rasm https://scientific-jl.com 7 3 46-son_2-to’plam_Iyun -2025 ISSN:3030-3621 Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi Джон Гривс Улуg`bekning yulduzlar kataloginiEvropada birinchi bo`lib tadqiq etdi.Шунингдек mashhur polyak astronomiYan Gaveliy(1611-1687)ningGdanskda bocilgan Prodromis Astronomiae asarida Ulug`bek katalogidagi ma`lumotlar o`sha d