IQTISODIYOTNI MODERNIZATSIYA QILISH SHAROITIDA QURILISH VA XARAJATLARINI HISOBI VA TAKOMILLASHTIRISH.

Аннотация

In this article, the calculation and improvement of construction and costs in the context of economic modernization are scientifically studied. The article also analyzes issues such as the economically efficient organization of construction and investment projects and careful planning of financial expenses. Keywords. Economy, modernization, construction sector, industry, costs, economic stability. Kirish. Iqtisodiyotni modernizatsiya qilish bugungi kunda Oʻzbekiston Respublikasining strategik ustuvor yoʻnalishlaridan biri sifatida namoyon bo‘lmoqda. Ushbu jarayon nafaqat sanoat, qishloq xo‘jaligi yoki xizmat ko‘rsatish sohalarini qamrab oladi, balki infratuzilmani takomillashtirish, qurilish hajmini kengaytirish va resurslardan oqilona foydalanish masalalarini ham o‘z ichiga oladi. Ayniqsa, qurilish sohasida zamonaviy yondashuvlarning qo‘llanilishi, loyiha-smeta hujjatlarining iqtisodiy asoslanganligi va xarajatlarni hisobga olish tizimining zamon talablariga moslashtirilishi iqtisodiy barqarorlik va investitsion muhitning jozibadorligini oshirishga xizmat qiladi. Bu boradagi chuqur ilmiy tahlillar va amaliy tadqiqotlar modernizatsiya jarayonini yanada tizimli tashkil etish imkonini beradi. Qurilish va investitsion loyihalarning iqtisodiy jihatdan samarali tashkil etilishi bevosita moliyaviy xarajatlarning puxta rejalashtirilishiga bog‘liqdir. Hozirgi davrda resurslar taqchilligi, narxlarning o‘zgaruvchanligi va inflyatsiya xavflari sharoitida https://scientific-jl.com 2 0 7 46-son_1-to’plam_Iyun -2025 ISSN:3030-3621 Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi qurilish ishlari bo‘yicha xarajatlarni aniqlik bilan hisoblash, ulardan tejab-tergab foydalanish masalalari dolzarb ahamiyat kasb etmoqda. Shu bilan birga, yangi qurilish obyektlarida ilg‘or texnologiyalar, energiya tejamkor uskunalar va ekologik xavfsizlikni ta'minlovchi yechimlarni qo‘llash iqtisodiy samaradorlikni oshiradi. Shuning uchun, ushbu yo‘nalishdagi ilmiy izlanishlar va takomillashtirish choralari zamonaviy iqtisodiyotni modernizatsiyalashning ajralmas qismidir. Qurilish xarajatlarini hisobga olish va tahlil qilish tizimi ko‘p bosqichli hamda murakkab jarayon bo‘lib, u texnik, moliyaviy va huquqiy me’yorlarga asoslanadi. Loyiha oldi tahlillar, iqtisodiy baholash, smeta tuzish, tender savdolarini tashkil etish va keyinchalik amalga oshirilgan ishlarga nisbatan audit o‘tkazish — bularning barchasi sifatli qurilishning poydevori hisoblanadi. Ammo mavjud tizimda ayrim kamchiliklar — qo‘lda yuritilayotgan hisobotlar, raqamli texnologiyalarning yetarlicha tatbiq etilmaganligi va ma’lumotlarning yagona bazaga kiritilmaganligi samaradorlikka salbiy ta’sir ko‘rsatmoqda. Shu sababli, zamonaviy elektron tizimlar asosida xarajatlarni avtomatlashtirilgan tartibda boshqarish dolzarb ahamiyatga ega. Takomillashtirish yo‘nalishlari sifatida xalqaro tajribani o‘rganish va milliy sharoitlarga moslashtirilgan yondashuvlarni ishlab chiqish muhim sanaladi. Jumladan, BIM (Building Information Modeling), ERP (Enterprise Resource Planning) tizimlari, “raqamli tvins” (Digital Twins) kabi ilg‘or texnologiyalarni qurilish sohasiga tatbiq etish orqali, nafaqat xarajatlarni aniq prognozlash, balki ularni real vaqt rejimida monitoring qilish imkoniyatlari kengayadi. Bu esa loyiha samaradorligini oshirish bilan birga, investitsiya risklarini kamaytiradi. Mahalliy sharoitlarda esa bu texnologiyalarni bosqichma-bosqich joriy etish, mahalliy mutaxassislarni o‘qitish va qonunchilikka moslashtirish zarurdir. Xulosa qilib aytganda, iqtisodiyotni modernizatsiya qilish sharoitida qurilish va xarajatlarini hisoblash hamda takomillashtirish — nafaqat texnik yoki moliyaviy muammo, balki keng qamrovli, strategik iqtisodiy jarayondir. U makroiqtisodiy barqarorlikka, aholining turmush darajasiga va mamlakatning investitsion reytingiga bevosita ta’sir qiladi. Bu jarayonda davlat va xususiy sektor hamkorligi, ilg‘or tajriba va texnologiyalar, ishonchli statistik baza va puxta rejalashtirish hal qiluvchi o‘rin tutadi. Shu asosda ushbu mavzuni chuqur o‘rganish va amaliy takliflar ishlab chiqish, iqtisodiyotning barqaror rivojlanishiga sezilarli hissa qo‘shadi. Tahlillar va natijalar. Qurilish sohasida iqtisodiy samaradorlikni ta'minlash yo‘lida olib borilgan tahlillar shuni ko‘rsatmoqdaki, loyihalashtirish bosqichida aniq va asoslangan xarajatlar smetasini tuzish butun qurilish jarayonining muvofiqligini belgilaydi. So‘nggi yillarda O‘zbekiston sharoitida qurilish jarayonida smeta hujjatlarining chalkash, eskirgan va real iqtisodiy shart-sharoitlarga mos kelmaydigan ko‘rinishda tayyorlanishi, ko‘plab obyektlarda xarajatlar ortib ketishiga va investitsion loyihalarning kechikishiga olib kelmoqda. Shu asosda olib borilgan iqtisodiy tahlillar https://scientific-jl.com 2 0 8 46-son_1-to’plam_Iyun -2025 ISSN:3030-3621 Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi ko‘rsatadiki, qurilish ishlarining moliyaviy rejalashtirilishida eng ko‘p uchraydigan muammo — bu xomashyo va mehnat resurslarining o‘z vaqtida