UYUSHIQ BOʻLAKLAR VA AJRATILGAN BOʻLAKLAR: GRAMMATIK BIRLIKLAR VA STILISTIK VAZIFALAR

Аннотация

Mazkur maqolada uyushiq bo‘laklar va ajratilgan bo‘laklarning o‘zbek tilidagi gap tuzilishidagi o‘rni, grammatik shakllanish qonuniyatlari, sintaktik va stilistik vazifalari keng yoritilgan. Shuningdek, ularning o‘zaro farqlari va o‘xshashliklari tahlil qilinadi. Tilshunoslikning amaliy va nazariy jihatlari asosida misollar bilan tahlil berilib, nutq madaniyati va ifoda aniqligini oshirishdagi roli ko‘rsatiladi. Kalit so‘zlar: uyushiq bo‘lak, ajratilgan bo‘lak, sintaksis, grammatik birlik, stilistik vosita, gap tuzilishi, punktuatsiya, intonatsiya, tilshunoslik Har bir tilning sintaktik qurilishi bevosita uning grammatik qonun-qoidalari bilan bog‘liq bo‘lib, gapning tuzilishida qatnashuvchi bo‘laklar ushbu tizimning ajralmas qismini tashkil etadi. Xususan, uyushiq bo‘laklar va ajratilgan bo‘laklar gapni mantiqan boyitish, ma’lumotni kengaytirish, ta’sirchanlikni oshirish kabi funksiyalarni bajaradi. Bu bo‘laklar tilshunoslikda turli jihatdan tahlil qilinadi: sintaktik munosabat, intonatsion belgi, punktuatsion vositalar bilan belgilanadigan chegaralar, va albatta, stilistik yuklamalar. Mazkur maqolada bu ikki grammatik birlikning o‘ziga xos xususiyatlari, ular orasidagi o‘xshashlik va farqlar, shuningdek, amaliy qo‘llanilishi bo‘yicha ilmiy tahlil keltiriladi. Uyushiq bo‘laklar: sintaktik birlik va strukturaviy xususiyatlar.Uyushiq bo‘laklar sintaksisning muhim va keng tarqalgan hodisasi bo‘lib, ular gap tuzilmasida tenglik asosida bir-biriga bog‘langan so‘z yoki so‘z birikmalaridan tashkil topadi. Bu bo‘laklar grammatik jihatdan bir xil sintaktik funksiyani bajaradi va o‘zaro bog‘lovchi vositalar — “va”, “yoki”, “ham”, “na…na”, “goh…goh”, “-u”, “-da” va boshqalar yordamida, ba’zan esa bog‘lovchisiz, ya’ni intonatsiya yordamida bog‘lanadi1. 1.1. Uyushiq bo‘laklarning shakliy xususiyatlari. Uyushiq bo‘laklar gapda quyidagi darajalarda yuzaga chiqadi: 1 G‘ulomov, M. O‘zbek tilining nazariy sintaksisi. Toshkent: O‘zbekiston milliy ensiklopediyasi, 2011. – B. 56–57. https://scientific-jl.com 3 1 4 46-son_1-to’plam_Iyun -2025 ISSN:3030-3621 Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi Uyushiq egalar: Bu holatda bir nechta ega bitta kesimga bo‘ysunadi. Masalan: Ota-onam, opa-singillarim va do‘stlarim meni qo‘llab-quvvatladilar. Bu yerda “ota- onam”, “opa-singillarim” va “do‘stlarim” – barchasi uyushiq egalar bo‘lib, kesim – “qo‘llab-quvvatladilar”ga tegishli. Uyushiq to‘ldiruvchilar: Bir nechta to‘ldiruvchi bir xil fe’lga qaratilgan bo‘lishi mumkin: Men kitob, daftar va ruchka sotib oldim. Bu yerda uchta predmet bir xil harakat subyektining obyekti sifatida ishtirok etmoqda. Uyushiq hollar: Harakat yoki holatni ifodalovchi komponentlar: U xotirjam, sustkash va beparvo yurardi. Har uchala so‘z harakatning qandayligini bildirgan holda uyushiq hol sifatida xizmat qilmoqda. Uyushiq aniqlovchilar: Qorong‘i, sokin va sokin tun ichra ovoz yangradi. Bu yerda tunni aniqlab berayotgan so‘zlar uyushgan aniqlovchilar hisoblanadi. Uyushiq kesimlar: U o‘qidi, yozdi, izohladi. Kesimlar o‘zaro intonatsiya va vergul yordamida bog‘langan. 1.2. Uyushiq bo‘laklarning grammatik qonuniyatlari. Uyushiq bo‘laklarning o‘ziga xos grammatik belgilari quyidagilarni o‘z ichiga oladi: Sintaktik parallelizm: Uyushgan bo‘laklar bir xil morfologik shaklda bo‘lishi kerak. Masalan, agar biri ot bo‘lsa, boshqalar ham ot bo‘lishi zarur, yoki ular sinonim shakldagi fe’llar bo‘lishi kerak. Sog‘lom intonatsion qurilma: Uyushiq bo‘laklar intonatsiya jihatidan barobar urg‘ulanadi. Bu hodisa ayniqsa og‘zaki nutqda seziladi2. Mos keluvchi birlik: Uyushiq bo‘laklar mos ravishda keluvchi kesim yoki aniqlovchi bilan grammatik jihatdan muvofiqlashgan bo‘lishi lozim. Aks holda, gap grammatik jihatdan noto‘g‘ri bo‘ladi. Masalan: Men, sen va u birinchi bo‘lib keldi — xatolik mavjud, to‘g‘risi: ...keldik. Tartibga rioya: Ba’zan uyushiq bo‘laklarning tartibi ularning urg‘uli yoki kontekstual muhimlik darajasiga ko‘ra belgilanadi. Bu, ayniqsa, badiiy uslubda seziladi. 1.3. Uyushiq bo‘laklarning stilistik vazifasi. Uyushiq bo‘laklar matnning stilistik tuzilmasida bir necha muhim rol o‘ynaydi: Nutqni ixchamlashtiradi: Bir xil funksiyali birliklarni birlashtirish orqali nutq iqtisodiyligini ta’minlaydi. Bu, ayniqsa, ilmiy va rasmiy uslubda muhimdir. Tuyg‘u va taassurot kuchaytiriladi: Uyushiq bo‘laklar orqalit tasvir kuchi oshadi, emotsional ta’sir kuchayadi. Ayniqsa she’riy matnlarda bu holat keng qo‘llaniladi. Masalan: Tong, quyosh, g‘ira-shira nur — barchasi uyg‘onayotgan hayotni bildirardi. 2 Qo‘chqorov, I. Sintaksis va nutq madaniyati. Toshkent: O‘qituvchi, 2005. – B. 78–79. https://scientific-jl.com 3 1 5 46-son_1-to’plam_Iyun -2025 ISSN:3030-3621 Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi Tavsif va izohlash vositasi: Ular badiiy matnda obrazli ta’riflar, ko‘rinish va holatlarni ifodalashda ishlatiladi. Tuzilmaning tafsilotlariga urg‘u berish: Uyushiq bo‘laklar orqali gapning muhim qismlariga urg‘u berish mumkin, ayniqsa, qaratqichli aniqlovchi, izohli gaplar bilan birga k