SOCIOLINGUISTIC EFFECTS OF GLOBALIZATION: CHANGE AND SPREAD OF NEGATIVE EXPRESSIVENESS

Аннотация

Ushbu maqolada globallashuv jarayonining sotsiolingvistik ta’siri doirasida salbiy ekspressivlik vositalarining o‘zgarishi va tarqalishi tahlil qilinadi. Til va madaniyatlararo o‘zaro ta’sir natijasida shakllanayotgan yangi lingvistik ifoda vositalari, shuningdek, internet va global kommunikatsiya vositalarining salbiy ekspressivlikni qanday o‘zgartirayotgani ko‘rib chiqiladi. Ingliz tilining global til sifatidagi roli va uning boshqa tillarga, xususan o‘zbek tiliga ta’siri muhimahamiyatga ega. Kalit so‘zlar:globallashuv, sotsiolingvistika, salbiy ekspressivlik, til o‘zgarishi, madaniyatlararo kommunikatsiya, lingvistikifodalar 1.Kirish Globallashuv zamonaviy jamiyatda til va madaniyatlararo munosabatlarning yangi shakllarini yuzaga keltirmoqda. Xalqaro savdo, texnologik taraqqiyot, internet va ijtimoiy tarmoqlarning kengayishi natijasida tillararo aloqalar kuchaymoqda va bu o‘z navbatida tilning ijtimoiy funksiyalarini o‘zgartirmoqda. Ayniqsa, salbiy ekspressivlik — ya’ni tanqid, g‘azab, norozilik va boshqa salbiy hissiyotlarni ifodalash vositalari — globallashuv jarayonida sezilarli o‘zgarishlarga duch kelmoqda. Ushbu maqola globallashuvning sotsiolingvistik nuqtai nazardan salbiyekspressivlikka ta’sirini o‘rganishga qaratilgan. 2.Adabiyotlarsharhi Globallashuv jarayoni tilshunoslik va sotsiolingvistika sohalarida keng o‘rganilgan mavzu hisoblanadi. Til va madaniyatlararo aloqalar globallashuv natijasida o‘zgarishlar, yangi kommunikatsiya shakllari paydo bo‘lishiga olib keladi. Ayniqsa, salbiy ekspressivlik — ya’ni page1230 INTERNATIONAL JOURNAL OF ARTIFICIAL INTELLIGENCE ISSN:2692-5206,ImpactFactor:12,23 AmericanAcademicpublishers,volume05,issue05,2025 Journal: https://www.academicpublishers.org/journals/index.php/ijai til orqali ifodalangan tanqid, g‘azab, norozilik va boshqa salbiy hissiyotlar — bu jarayonda o‘ziga xos o‘zgarishlarga duch kelmoqda. Ushbu adabiyotlar sharhida globallashuvning tilga, xususan, salbiy ekspressivlikkata’siri haqidailgari olibborilgan tadqiqotlartahlil qilinadi. D. Crystal (2003, 2008) tilning o‘zgaruvchan tabiati va uni shakllantiruvchi ijtimoiy omillarni keng qamrovda yoritadi. Uning fikricha, globallashuv, ayniqsa ingliz tilining global til sifatidagi o‘rni, til o‘zgarishlarini tezlashtirmoqda. Crystal tilning ifodaviy imkoniyatlari, jumladan salbiy hissiyotlarni ifodalashda yangi leksik va paralingvistik vositalar paydo bo‘lishini ta’kidlaydi. U globallashuv jarayonida tilning kengayishi va turli madaniyatlararo o‘zaro ta’sirlarnatijasidayuzaga keladigan lingvistik innovatsiyalarni chuqur o‘rganadi. B.B. Kachru (1992) globallashuv va til o‘zaro ta’sirini ingliz tilining “bosh til” sifatidagi global rolidan kelib chiqib ko‘rib chiqadi. Ingliz tilining postkolonial davrdagi tarqalishi va mahalliy tillarga ta’siri, shuningdek, ingliz tilidan boshqa tillarga ko‘chib kirayotgan so‘zlar va frazeologik birliklar sotsiolingvistik jihatdan muhim masalalar hisoblanadi. Kachru ingliz tilining dunyo bo‘ylab madaniyatlararo muloqotda asosiy vosita bo‘lib qolayotgani tilning ijtimoiyfunksiyalarining o‘zgarishinikeltirib chiqarishini ta’kidlaydi. Hymes (1974) sotsiolingvistika va kommunikativ kompetentsiya nazariyasini ilgari surib, tilni faqat grammatik qoidalar majmui sifatida emas, balki ijtimoiy kontekstlarda o‘zaro ta’sir vositasi sifatida ko‘rish zarurligini ta’kidlaydi. Uning yondoshuvi tilning ijtimoiy vazifalarini, jumladan hissiy ifodalarni, ya’ni salbiy ekspressivlikni o‘rganishda muhim metodologik baza bo‘libxizmat qiladi. Anna Wierzbicka (1999) emotsiyalar va hissiyotlarning til va madaniyat doirasidagi ifodasini o‘rganadi. U til orqali emotsiyalarni ifodalash madaniyatlararo farqlarga ega ekanini ko‘rsatib, salbiy hissiyotlarni ifodalash shakllari ham madaniyatga xos kodlarga bog‘liq ekanligini ta’kidlaydi. Wierzbickaning yondoshuvi madaniyatlararo kommunikatsiya va globallashuv sharoitidasalbiy ekspressivlikning o‘zgarishinitushunishdafoydali hisoblanadi. Zamonaviy kommunikatsiya vositalari va internetning tilga ta’siri haqida tadqiqotlar Dynel (2014) va boshqa olimlar tomonidan olib borilgan. Dynel ironiyaning, sarkazm va boshqa noan’anaviy salbiy ekspressivlik shakllarining onlayn muloqotda keng tarqalishini tahlil qiladi. U internetdagi til o‘zgarishlari, qisqartmalar, emojilar va memlarning salbiy hissiyotlarni ifodalashda qanday ishlatilishini ko‘rsatadi. Bu yangi lingvistik vositalar salbiy ekspressivlikni an’anaviy og‘zakiva yozma tildanfarqli o‘laroq vizual vamultimodal shakllarda ifodalaydi. Sotsiologik tadqiqotlarda globallashuvning tilga va madaniyatga ta’siri alohida e’tibor qaratiladi. Gumperz (1982) til va madaniyat o‘rtasidagi sotsiolingvistik bog‘liqlikni tahlil qilib, madaniyatlararo muloqotda yuzaga keladigan tushunmovchiliklar va salbiy ifodalar yuzasidan tadqiqotlar olib borgan. U til va kontekst o‘rtasidagi uzviy aloqani ko‘rsatib, salbiy ekspressivlikningmadaniyatga bog‘liqligini ta’kidlaydi. Shuningdek, salbiy ekspressivlikning leksik va pragmatik