INGLIZ VA OʻZBEK TILLARIDA TAFAKKUR FEʼLLARINING SEMANTIK TADQIQIDA DENOTATIV VA SINTAGMATIK TAMOYILLARNING ROLI

Аннотация

This article analyzes the semantic features of verbs of cognition in English and Uzbek languages based on denotative and syntagmatic approaches. The study examines the primary semantic levels of these verbs, their contextual manifestations, and their relationships with other verb groups. Through syntagmatic analysis, the valency properties of the verbs are determined, and lexico-semantic groups are formed on this basis. Keywords: verbs of cognition, denotative principle, syntagmatic approach, lexico- semantic group, contextual meaning, valency. Аннотация. В данной статье анализируются семантические особенности глаголов мышления в английском и узбекском языках на основе денотативного и синтагматического подходов. В исследовании рассматриваются основные уровни значения глаголов, их средства выражения в контексте, их взаимосвязь с другими группами глаголов. Посредством синтагматического анализа определяются валентностные свойства глаголов и на их основе формируются лексико-семантические группы. Ключевые слова: глаголы мышления, денотативный принцип, синтагматический подход, лексико-семантическая группа, контекстуальное значение, валентность. Kirish qismi: Tafakkur fe’llari har ikki til tizimida insonning aqliy faoliyatini ifodalovchi muhim leksik birliklardan hisoblanadi. Ular tafakkur jarayonining turli bosqichlarini - fikrlash, bilish, tushunish va eslab qolish kabi ichki kognitiv faoliyatlarni - semantik jihatdan o‘zida mujassam etadi. Ingliz va o‘zbek tillarida “think”, “know”, “understand” hamda “o‘ylamoq”, “bilmoq”, “tushunmoq” kabi fe’llar ushbu aqliy faoliyatni ifodalashda markaziy o‘rin tutadi. Tafakkur fe’llarining semantik tadqiqi denotativ va sintagmatik tamoyillar orqali amalga oshiriladi. Denotativ tamoyil ularning asosiy, aniq ma’nosini, ya’ni aqliy faoliyatga oid gipersema va uning tarkibiy semalarini aniqlashga qaratilgan bo‘lsa, sintagmatik tamoyil fe’llarning boshqa leksik va grammatik birliklar bilan birikish imkoniyatlarini, ularning kontekstual va funksional semantikasini o‘rganishga yordam beradi. 1 09 International scientific journal ISSN: 2181-3906 «MODERN SCIENCE АND RESEARCH» 2025 VOLUME 4 / ISSUE 6 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ Mazkur tadqiqotda ingliz va o‘zbek tillaridagi tafakkur fe’llarining semantik xarakteri, ularning sintaktik va leksik kombinatsiya imkoniyatlari, shuningdek, kontekstga bog‘liq ma’nolarining o‘zgarishi o‘rganiladi. Bu ikki tamoyilga asoslangan yondashuv tafakkur fe’llarining semantik qatlamlarini chuqurroq anglashga, shuningdek, tillararo o‘xshashlik va farqlarni aniqlashga imkon beradi Asosiy qism: Tafakkur feʼllari har ikki til tizimida insonning aqliy faoliyatini aks ettiruvchi muhim leksik birliklar hisoblanadi. Denotativ tamoyil asosida ushbu feʼllar harakat, holat va oraliq maʼnolar kesimida tahlil qilinadi. Ingliz va oʻzbek tillarida bu feʼllar “oʻylamoq”, “bilmoq”, “tushunmoq”, “think”, “know”, “understand” kabi shakllarda namoyon boʻladi. Bu feʼllarning asosiy semantik oʻzagi “aqliy faoliyat” gipersemasiga tayangan boʻlib, ular ichki darajalarda fikrlash, bilish, tushunish, eslab qolish semalariga ajraladi. Sintagmatik tamoyil esa tafakkur feʼllarining boshqa birliklar bilan birikuv imkoniyatlarini oʻrganishga asos boʻladi. Ushbu feʼllar koʻpincha predmet (kishi, narsa) va holat (xususiyat) bildiruvchi birliklar bilan bogʻlanadi. Masalan: ingliz tilidagi “think about”, “consider a problem”, “reflect on an idea” kabi birikmalar oʻzbek tilida “muammoni oʻylamoq”, “fikr yuritmoq”, “gʻoyani chamalamoq” kabi ifodalanadi. Bu esa tildan tashqari voqelikdagi umumiy semantik parallelni namoyon etadi. Tadqiqotda aniqlanishicha, tafakkur feʼllari ingliz tilida frazali yoki predlogli feʼllar shaklida ham keng qoʻllaniladi, bu esa ularning sintaktik kombinatsiya imkoniyatlarini oshiradi. Oʻzbek tilida esa yordamchi feʼllar yoki suffikslashuv orqali maʼnoni chuqurlashtirish kuzatiladi. Shuningdek, feʼlning kontekstda boshqa birliklar bilan bogʻlanishi uning semantik yukini ham oʻzgartiradi. Masalan, ingliz tilidagi 'look into', 'figure out', 'dwell on' kabi birikmalar tafakkur faoliyatining turli bosqichlarini bildiradi. O‘zbek tilida esa 'o‘ylab ko‘rmoq', 'xulosa qilmoq', 'tafakkur yuritmoq' kabi shakllar fikrning davomiyligi, murakkabligi yoki yakuniy natijasini ifodalaydi. Denotativ yondashuv asosida feʼllar o‘zining asosiy maʼnosini ifodalasa-da, sintagmatik tahlilda ularning qo‘llanish doirasi, boshqa birliklar bilan uyg‘unlashuvi orqali kontekstual semantik yuk aniqlanadi. Tafakkur fe’llarining denotativ tahlili ularning asosiy leksik ma’nosini aniqlashga qaratilgan bo‘lib, harakat, holat va oraliq ma’nolar doirasida o‘rganiladi. Ingliz tilida “think”, “know”, “understand” fe’llari aqliy faoliyatning asosiy aspektlarini ifodalasa, o‘zbek tilida bu funktsiyalar “o‘ylamoq”, “bilmoq”, “tushunmoq” shakllari orqali amalga oshiriladi. Denotativ yondashuvda ushbu fe’llarning semantik yadrosi “aqliy faoliyat” gipersemasiga asoslanadi va ichki tarkibda fikrlash (think