ARXITEKTURA VA EKOLOGIYA BARQAROR RIVOJLANISH KONSEPSIYALARI

Аннотация

Har bir xalqning o‘ziga xosligi, tarixi va tafakkuri, eng avvalo, uning arxitekturasida namoyon bo‘ladi. Arxitektura faqat bino emas — bu millatning estetik tafakkuri, diniy-falsafiy qarashlari va ijtimoiy hayot tarzining modellashtirilgan shaklidir. Globalizatsiya sharoitida milliy arxitektura an’analarini saqlab qolish va uni zamonaviy talablarga moslashtirish masalasi dolzarb ahamiyatga ega. Kalit so‘zlar: madaniy identitet, milliy uslub, o‘zbek arxitekturasi, tarixiy yodgorlik, zamonaviy dizayn, arxitektura merosi. Madaniy identitet tushunchasi va arxitektura Madaniy identitet – bu xalqning o‘z tarixiga, madaniyatiga, urf-odatlariga, tili va san’atiga asoslangan o‘zlik hissi. Arxitektura esa bu o‘zlikni moddiylashgan ko‘rinishda aks ettiradi. Arxitektura orqali madaniy identitet quyidagicha ifodalanadi: -Forma va shakllar – gumbaz, ravoq, minoralar, ayvonlar milliylik belgilaridir. -Bezak va naqshlar – girih, islimiy, muqarnas kabi elementlar o‘zbek arxitekturasi ruhini aks ettiradi. Materiallar – mahalliy xomashyo (pishgan g‘isht, yog‘och, gil) orqali iqlimga mos, o‘ziga xos muhit yaratiladi. Maqsad va joylashuv – masjid, madrasa, karvonsaroy, xonaqohlar tarixiy ijtimoiy- ma’naviy hayotni aks ettiradi. 58 Synapses: Insights Across the Disciplines SYNAPSES: Insights Across the Disciplines ISSN: 3060-4737 Volume 2, Issue 6 IF(Impact Factor) 10.92 / 2024 O‘zbekiston arxitekturasida milliy uslub shakllanishi O‘zbekiston hududida miloddan avvalgi davrlardan boshlab Zoroastrizm, Buddizm, Islom davrlariga oid me’moriy yodgorliklar mavjud. Ular orqali quyidagi bosqichlarda milliy arxitektura shakllangan: 1. Antik davr (Qadimgi Sug‘d, Baqtriya) – qal’a va ibodatxonalar, geometrik simmetriyaga asoslangan tuzilmalar. 2. Islom davri (IX-XV asrlar) – Buxoro, Samarqand, Xiva me’morchiligi – gumbazli, ravoqli, murakkab naqshli yodgorliklar. 3. Temuriylar davri – madrasalar, maqbaralar, observatoriyalar – muhandislik va san’at uyg‘unligi (Registon, Guri Amir). 4. Qadimgi xalq uy-joy arxitekturasi – ichki hovlili, ayvonli, tashqi devorlar soyabandi bilan iqlimga mos uylar. Zamonaviy arxitekturada milliy uslubning saqlanishi Bugungi arxitektura, ko‘p hollarda, zamonaviy texnologiyalar asosida quriladi. Biroq, milliy identitetni yo‘qotmaslik uchun quyidagi yondashuvlar muhim: Modernizatsiyalashgan milliy uslub Masalan, yangi aeroportlar, universitet binolari, mehmonxonalar milliy naqshlar, ravoq va gumbazlarni zamonaviy materiallarda aks ettiradi. Toshkent xalqaro aeroportidagi “do‘ppi” shaklidagi tom – shunday yondashuv namunasi. Arxitekturaviy simbollarning saqlanishi Ichki bezakda islimiy naqshlar, yog‘och ustunli ayvonlar, milliy to‘qimachilik elementlaridan foydalanish orqali binoga milliy ruh beriladi. Madaniy obidalarni rekonstruksiya qilishda ehtiyotkorlik Samarqand va Buxorodagi obidalarni tiklashda asliyatga hurmat saqlanmoqda. Shu bilan birga, ularni yangi funksiyalarga moslashtirish (muzey, galereya, mehmonxona) orqali ularni hayotga qaytarish holatlari mavjud. Xorij tajribasida milliy identitet 59 Synapses: Insights Across the Disciplines SYNAPSES: Insights Across the Disciplines ISSN: 3060-4737 Volume 2, Issue 6 IF(Impact Factor) 10.92 / 2024 1. Yaponiya – zamonaviy binolarda bambuk, yog‘och va ochiq fazolar orqali Zen- falsafasini saqlaydi. 2. Ispaniya (Barselona) – Antoni Gaudi uslubi orqali Kataloniya madaniyati ifodalanadi. 3. Qozog‘iston – Nur-Sultondagi zamonaviy binolar (Maslahat saroyi, Bayterek minorasi) qozog‘ xalq ertaklari va madaniyatidan ilhomlangan. Muammolar va yechimlar O‘zbekistonda ba’zan xorijiy namunalar to‘g‘ridan-to‘g‘ri ko‘chirib olinmoqda. Bu milliylikni yo‘qotishga olib kelishi mumkin. Shuning uchun: -Milliy arxitektura maktablarini qo‘llab-quvvatlash kerak; -Arxitektura oliygohlarida milliy me’morchilik kurslari kuchaytirilishi lozim; -Davlat va xususiy sektor birgalikda “zamonaviy milliy uslub”da namunaviy loyihalar ishlab chiqishi zarur. Madaniy identitet har qanday xalqning “arxitektura ruhida” yashaydi. Uni saqlash – bu tarixni qadrlash, milliy o‘zlikni asrash va avlodlararo uzviylikni ta’minlashdir. O‘zbekiston arxitekturasida bu boradagi an’analar juda boy va ularni zamonaviy dizayn bilan uyg‘unlashtirish – zamonaviylik va milliylikni birlashtirgan mukammal yondashuv bo‘ladi. Foydalanilgan adabiyotlar: 1. Karimov A.A. Me’morchilik tarixi. – Toshkent: O‘zbekiston Milliy Ensiklopediyasi, 2019. 2. Hasanov H. Qadimgi dunyo arxitekturasi. – Toshkent: “Fan va texnologiya”, 2017 3. Kostof, Spiro. A History of Architecture: Settings and Rituals. – Oxford University Press, 1995. Каримова, Д. Э. (2024). Лингвистический Анализ Временных Отношений В Русском И Узбекском Языках. Miasto Przyszłości, 53, 919-922. Ashkabilovna, K. D. (2022). Expression of the relation of precedence in NGN with the subordinate part of time in Russian (on the material of works of art by Russian writers). The Peerian Journal, 11, 102-106. Karimova, D. (2022). ВЫРАЖЕНИЕ ОТНОШЕНИЯ ПРЕДШЕСТВОВАНИЯ В СПП С ПРИДАТОЧ