TÚRKIY TIL BILIMINDE GENDER MÁSELESINIŃ ÚYRENILIWI

Аннотация

Although the gender question is a new field in linguistics, it has developed quite rapidly and has become the object of special research. Gender studies took a special place in linguistics, and an independent linguistic field emerged - gender linguistics or linguistic genderology. In Turkic linguistics, the concept of gender has been sufficiently studied and more extensively researched in the linguistic direction. This article discussed the study of gender issues in Turkic languages, as well as the first manifestations of gender research in Karakalpak linguistics. Keywords: gender, gender linguistics, male and female words, comparative research, gender stereotypes. Kirisiw. Búgingi kúnde ilim hám texnikanıń rawajlanıwı menen til bilimi tarawı da úlken jetiskenliklerge erisip, jańa qospaq baǵdarlar, jańa terminler kirip kelmekte. Usınday baǵdarlardıń biri gender lingvistikası boldı. Gender máselesi tiykarınan, filosofiya, psixologiya, sociologiya, siyasattanıw hám ásirese lingvistikada aktual máselelerdiń qatarınan orın alǵan. Lingvistikada gender máselesi jańa baǵdar bolıwına qaramastan birqansha tez rawajlanıp, arnawlı izertlew obyektine aylanıp úlgerdi. Til biliminde genderlik izertlewler óz aldına orın iyelep, erkin bolǵan lingvistikalıq baǵdar gender lingvistikası yamasa lingvistikalıq genderologiya payda boldı. Gender lingvistikası qanday baǵdar? Ol neni úyrenedi? – degen sorawlarǵa juwap beriwden aldın gender atamasına ayrıqsha toqtap ótiw orınlı. Ádebiyatlar analizi . Eń dáslep (tek) “gender” atamasın 1968-jılı Robert Stoller ilimge kirgizdi. Alım bul sózdi óziniń “Jınıs hám gender” miynetiniń atı ushın paydalandı[1]. Al, jınıs hám gender atamalardıń arasındaǵı terminologiyalıq ayırmashılıqtı anıqlap bergen G.Rubin hám R.Ungerdıń miynetleri boldı. Izertlew metodologiyası. Bul maqalada temanı ashıp beriw procesinde sinxron analiz, distributiv hám salıstırıw metodlarınan paydalanılǵan. 405 Synapses: Insights Across the Disciplines SYNAPSES: Insights Across the Disciplines ISSN: 3060-4737 Volume 2, Issue 5 IF(Impact Factor) 10.92 / 2024 Analiz hám nátiyjeler. Túrkiy til biliminde gender túsinigi ádewir úyrenilip, lingvistikalıq baǵdarda keńirek izertlenip úlgergen. Ózbek til biliminde gender koncepti boyınsha ilimiy izertlewler 2011-jılda A.A.Morozovanıń dissertaciyasınan baslanǵan[2]. Bul ilimiy jumısta gender streotipleriniń lingvistikalıq hám kognitiv mazmunı analizlengen. Ózbek lingvistleriniń gender izertlewlerine qosqan úlesleri tek ǵana ózbek tillerinde emes, basqa tiller mısalında da genderdiń til arqalı sáwleleniwin úyreniwge qaratılǵan. Bunnan soń G.I.Ergasheva[3] óziniń kandidatlıq dissertaciyasında inglis hám ózbek tillerindegi frazeologiyalıq birlikler hám paremiyalardaǵı gender aspektlerin salıstırılıp, eki tildiń ózine tán ózgesheliklerin úyrengen. Bul izertlew til biliminde genderdiń lingvistikalıq táreplerine qaraǵanda biraz jańa qatnastı ashıp berdi. Jáne de I.M.Tuxtasinov, E.A.Tuchkova, A.T.Knyazin, G.I.Ergasheva, M.A.Abduvahobova[4] sıyaqlı ilimpazlardıń kandidatlıq hám doktorlıq dissertaciyaları ózbek til biliminde gender máselesiniń jedel rawajlanıp atırǵanlıǵınan derek beredi. Bul izertlewlerde ózbek til bilimindegi gender máselesiniń hár túrli aspektte úyreniliwine sıpatlama berilip, olarǵa tolıq analiz islengen. Ózbek til biliminde genderdi úyreniw tek basqa tiller menen salıstırıw menen ǵana sheklenip qalmay tuwrıdan-tuwrı ózbek tili materialları tiykarında da ámelge asırılmaqta. F.T.Musaevanıń[5] izertlew jumısında jınıslıq parqlardı sáwlelendiriwshi leksikalıq birlikler analizlengen. Sonday-aq, SH.Q.Gulyamovanıń[6] dissertaciyasında ózbek tilinde evfemizmler arqalı jınıslıq identifikaciya hám genderdiń qalay ańlatılıwı analizlengen. M.Saydxonovtıń[7] kandidatlıq dissertaciyasında, tilde verbal emes qurallardıń genderdi qalay sáwlelendiriwi máselesi kórip shıǵılǵan. Bul jumısta til arqalı jınıslıq parqlardı bildiriwshi jestler, mimikalar hám basqa verbal emes ańlatpalar analizlenedi. Búgingi kúnde genderge tiyisli ilimiy maqalalar, dissertaciyalar hám konferenciyadaǵı tezisler sanı keskin artqan. Bul, ózbek til biliminde gender máselelerine bolǵan qızıǵıwshılıqtıń artıp baratırǵanlıǵınan derek beredi. Genderlik izertlewler jańa baǵdar bolıwına qaramastan qazaq tili tarıyxında bul haqqındaǵı dáslepki belgiler XX ásirdiń birinshi yarımında kózge taslanadı. Bul ózgeshelikler máselesi sońǵı jıllarda Qazaqstandaǵı tilshi, ádebiyatshı ilimpazlardı ǵana emes, psixolog, sociologlardı da qızıqtırıp úlgergen. A.Baytursınov[8] óz izertlewlerinde dástúriy qazaq mádeniyatında genderge tiyisli tildegi ózgesheliklerdi úyrenip shıqqan. Axmed Baytursınov erler hám hayallar tilindegi parqlardı dástúriy qosıq janrlar arqalı túsindirdi. Ilimpazdıń izertlewlerinde qazaq salt dástúr jırlarınıń besik jırı, joqlaw sıyaqlı túrleri hayallar tárepinen atqarılatuǵın bolsa, betashar hám pátiya er adamlar tárepinen atqarılatuǵınlıǵı aytılǵan. Ol bılay dep jazadı: “Joqlaw – 406 Synapses: Insights Across the