MAKTABGACHA YOSHDAGI BOLALARNING AXLOQIY SIFATLARINI SHAKLLANTIRISH

Аннотация

The article considers the issues of formation of moral qualities in preschool children. The beginning of moral education of children at an early age, its role and importance in the assimilation of social and moral values in society are analyzed. The influence of parents, teachers and the environment on the educational process, as well as methods of development of such moral qualities as honesty, kindness, respect and patriotism are also considered. The article also considers https://scientific-jl.com/wsrj 1 9 7 Volume-40_Issue-1_June-2025 World scientific research journal modern teaching methods, didactic games, fairy tales, methods of influence by example. Keywords: Preschool age, moral education, moral qualities, child rearing, honesty, kindness, patriotism, social and psychological development, pedagogical methods, educational process. Kirish: Hayotning har bir davri, rivojlanish xususiyatlari va ehtiyojlariga ko‘ra o‘ziga xos bosqichlarga ega. Bolaning o‘sib, ulg‘ayishida maktabgacha bo‘lgan davrni shular sirasiga kiritish mumkin. Bolalar ohangraboli olam hisoblanib, juda tez o‘sish, rivojlanish va o‘zgarishlar ichida yashaydilar. Mashhur pedagoglar maktabgacha tarbiya yoshi bolaning ma’naviy qiyofasining shakllanishida benihoya mas’uliyatli davr ekanligini qayta – qayta qayd etgan edilar. Ko‘plab pedagogik va psixologik tekshirishlar aynan shu yoshda maqsadga yo‘naltirilgan tarbiya berilsa shaxsning asosiy ma’naviy fazilatlari vujudga kelishini ta’kidlaydi. 6-7 yoshlarida bolada xulq-atvorning barqaror formalari tevarak atrofdagi odamlarga o‘zlashtirib olgan axloq norma va qoidalariga muvofiq ravishda munosabatda bo‘lishga intilish hissi tarbiyalanishi mumkin. Mashhur pedagoglar maktabgacha tarbiya yoshi bolaning ma’naviy qiyofasining shakllanishida benihoya mas’uliyatli davr ekanligini qayta – qayta qayd etgan edilar. Ko‘plab pedagogik va psixologik tekshirishlar aynan shu yoshda maqsadga yo‘naltirilgan tarbiya berilsa, shaxsning asosiy ma’naviy fazilatlari vujudga kelishini ta’kidlaydi. Maktabgacha tarbiya yoshidagi bolalarning psixo-fiziologik xususiyatlari axloqiy tarbiya uchun qulay imkoniyat vujudga keltiradi. Maktabgacha tarbiya yoshidagi bolalar o‘ta iqtidorliligi va oson o‘zlashtira olishlari bilan ajralib turadilar, bunga sabab ular nerv sistemasining plastikligi, uning atrof-muhitda bo‘layotgan ta’sirga aktiv javob berish qobiliyatligidir. Bola idrok qiladigan juda ko‘p narsalar uning his tuyg‘usi, diqqat e’tibori, taqlid qilishi va fikrlash predmeti bo‘lib qoladi. Lekin hayot tajribasi yetarli emasligi, o‘ta emotsionallik maktabgacha tarbiya yoshidagi bolalarda ayniqsa, kichik maktab yoshidagi bolalarda idrok qilgan narsalarini yetarli baholay bilmasliklari sababli ko‘pincha yaxshini yomondan ajrata bilmaslik, to‘g‘ri yo‘lni aniqlab unga rioya qila bilmaslik xollari uchraydi. Shu sababli birinchidan bolaga yaqin kishilar unga namuna bo‘lishlari ikkinchidan ular bolaning axloqiy yo‘nalgan faoliyatini tashkil qilishlari, muntazam ravishda unga axloqiy harakatlarni mashq qildirishlari muhimdir. Bolaning ma’naviy axloqining birinchi tajribasi kattalar bilan aloqa qilish jarayonida vujudga keladi. Muomala qilishga bo‘lgan extiyoj muhim ijtimoiy ehtiyoj bo‘lib, katta kishi bolaning bu extiyojini qondiruvchi manbaa xisoblanadi albatta, muomalaning mazmuni pedagogik jihatdan muhim bo‘lishi lozim, shundagina u bolaga axloqiy ta’sir ko‘rsatadi. https://scientific-jl.com/wsrj 1 9 8 Volume-40_Issue-1_June-2025 World scientific research journal Axloq – ijtimoiy ong shaklllaridan biri bo‘lib, bu tartib qoida ijtimoiy hayotning barcha sohalarida kishilarning xatti – harakatini tartibga solish funktsiyasini bajaradi. Axloq bizning ongimizga ta’sir qilib yaxshilik, adolat va adolatsizlik, umuman ijobiy va salbiy xatti - harakatlarni belgilab beradi. Axloq normalari inson xatti – harakatini boshqarib turadi. Inson jamiyatda yashar ekan u ma’lum huquqlarga amal qiladi. Ana shu huquq normalariga zid xatti - harakat qilish axloqsizlik xatti - harakati deb ataladi. Shuni e’tiborga olish kerakki, huquqiy normalar majburiy bo‘lib, axloqiy normalar bo‘lsa ixtiyoriydir. Axloqiy tarbiya insonlarda ijobiy sifatlarni shakllantirishga yo‘naltirish bilan bir qatorda, salbiy sifatlardan saqlanishga undaydi. Axloqiy tarbiyaning mazmuni sifatida quyidagilar qabul qilingan: 1. Jamiyatga, vatanga muhabbat va sadoqatni tarbiyalash; 2. Mehnatga axloqiy munosabatni tarbiyalash; 3. Atrofidagi kishilarga axloqiy munosabatni tarbiyalash; 4. Shaxsning o‘z – o‘ziga axloqiy munosabatni tarbiyalash. Axloqiy tarbiyada quyidagi jihatlarga e’tiborni qaratish lozim: 1. Axloqiy tarbiyani o‘qitish jarayoni bilan qo‘shib olib borish. “Yaxshi o‘qita bilgan o‘qituvchi yaxshi tarbiyalaydi ham” (nemis pedagogi A.V.Disterverg). 2. O‘qituvchi va o‘quvchining hamkorlik faoliyatini to‘g‘ri tashkil qilish, ya’ni ahil, inoq jamoa tashkil qilish. 3. Tarbiyaviy ishlarni ma’lum reja asosida olib borish. 4. Ijobiy emotsional sharoit yaratish, ya’ni, bayram