ZAMONAVIY O’ZBEK ADABIY TILINING SHAKLLANISHI VA RIVOJLANISH BOSQICHLARI

Аннотация

В данной статье рассматриваются процесс формирования и этапы развития современного узбекского литературного языка. Вначале освещаются 73-son 1–to’plam Iyun-2025 Sahifa: 234 Ustozlar uchun pedagoglar.org исторические корни узбекского языка — начиная с древнетюркских письменных памятников и языка Чагатай, на котором творил Алишер Навои. Также анализируется влияние джадидской литературы, языковых реформ советского периода и изменения, произошедшие после обретения независимости Узбекистаном. Особое внимание уделяется расширению словарного запаса, стилистическому разнообразию и развитию языковых норм современного узбекского литературного языка. В статье рассматриваются такие аспекты, как фонетика, лексика, синтаксис и стилистика, подчёркивается значимость языка в формировании национального самосознания и культурного наследия. Исследование представляет собой лингвистический анализ основных этапов развития узбекского литературного языка. Ключевые слова: Узбекский литературный язык Этапы формирования Историческое развитие Язык Чагатай Алишер Навои Джадидская литература Языковые реформы Культура языка Период независимости Лингвистические процессы Литературные нормы Стиль и стилистика Лексическое развитие Узбекское языкознание Эволюция литературного языка Kirish. Har bir xalqning milliy o‘ziga xosligini belgilovchi eng muhim omillardan biri bu — uning tili hisoblanadi. Til — nafaqat aloqa vositasi, balki xalqning tarixi, madaniyati, dunyoqarashi va ma’naviy olamini o‘zida mujassam etgan hodisadir. O‘zbek adabiy tili ham ko‘p asrlik taraqqiyot bosqichlarini bosib o‘tgan, boy tarixga ega bo‘lgan milliy til sifatida shakllangan. Uning zamonaviy holatga kelib yetishida turli tarixiy, siyosiy va madaniy omillar muhim rol o‘ynagan. Ushbu maqolada o‘zbek adabiy tilining shakllanish manbalari, ayniqsa, qadimgi turkiy yozma yodgorliklardan boshlab, Alisher Navoiy ijodida o‘z ifodasini topgan Chigʻatoy tilining o‘rni, jadid adabiyoti davri, sovet bosqichi va mustaqillikdan so‘nggi taraqqiyot bosqichlari xronologik izchillikda tahlil etiladi. Shuningdek, tilning leksik, 73-son 1–to’plam Iyun-2025 Sahifa: 235 Ustozlar uchun pedagoglar.org fonetik, uslubiy va sintaktik jihatlari asosida zamonaviy adabiy tilning rivojlanish xususiyatlariga ham e’tibor qaratiladi. Mavzuga oid adabiyotlar : Sh.Rahmatullayev – “Hozirgi o‘zbek adabiy tili” Bu asarda hozirgi o‘zbek adabiy tilining tuzilishi, grammatikasi, normativ holati, va zamonaviy rivojlanish yo‘llari haqida to‘liq ma’lumot berilgan. Maqolangizning zamonaviy bosqichini tahlil qilishda asosiy nazariy manba bo‘la oladi. A.Madvaliev – “O‘zbek adabiy tili tarixi” Bu kitob adabiy til tarixini qadimgi turkiy til yodgorliklaridan to hozirgi kungacha yoritadi. Ayniqsa, Chigʻatoy tili, Navoiy davri, va boshqa tarixiy bosqichlar haqida yozishda zarur bo‘ladi. N. Mahmudov, A. Jo‘rayev – “Hozirgi o‘zbek tili” O‘zbek tilining hozirgi zamon holati, leksikasi, fonetikasi, morfologiyasi kabi jihatlari yoritilgan. Bu tilning zamonaviy taraqqiyotini ilmiy asosda tushuntirishda yordam beradi. Sh.Sirojiddinov, A.A’zam – “O‘zbek tili taraqqiyotida Alisher Navoiy xizmatlari” Alisher Navoiy o‘zbek adabiy tilining tarixiy asoslarini yaratgan shaxs sifatida maqolangizda alohida o‘rin egallaydi. Bu asar orqali siz Navoiy asarlari tilshunoslik jihatdan qanday ahamiyatga ega bo‘lganini ko‘rsatishingiz mumkin. O.Toychiev – “O‘zbek tili tarixi va leksikasi masalalari” Tilning leksik taraqqiyoti, ya’ni so‘z boyligi va uning o‘zgarishlari haqida ilmiy fikrlar bor. Bu zamonaviy adabiy tilning lug‘aviy rivojini yoritishda kerak bo‘ladi. Qo‘shimcha adabiyotlar haqida qisqacha: A.Qayumov – “Alisher Navoiy va o‘zbek adabiy tili” – Navoiy ijodining til taraqqiyotiga ta’siri. A.Zohidov – “O‘zbek adabiy tili tarixi bo‘yicha tadqiqotlar” – Adabiy til bosqichma-bosqich qanday rivojlanganini chuqur tahlil qiladi. B.Yo‘ldoshev – “O‘zbek tili uslubiyoti asoslari” – Tilning uslubiy jihatlari, ayniqsa, adabiy tilda qanday qo‘llanishini o‘rganishda foydali. U.Karimov – “O‘zbek tili va mustaqillik” – Mustaqillikdan keyingi til siyosati va tilning taraqqiyotida qanday o‘zgarishlar bo‘lgani haqida. Mavzuning dolzarbligi : Har qanday millatning madaniy yuksalishi va milliy ongining shakllanishida adabiy til muhim rol o‘ynaydi. Ayniqsa, zamonaviy globallashuv va raqamli axborot oqimi sharoitida milliy tilning saqlanishi, uning adabiy me’yorlar asosida rivojlanishi dolzarb masalalardan biriga aylangan. O‘zbek adabiy tilining tarixiy ildizlari, uning shakllanish bosqichlarini o‘rganish – nafaqat filologlar, balki har bir ongli fuqaro uchun muhimdir. Chunki adabiy til – bu xalq ma’naviyati, tafakkuri va madaniy merosining eng yorqin ifodasidir. Bugungi kunda mustaqil O‘zbekiston sharoitida ona tilimizning davlat tili sifatida nufuzi ortib borayotgani, rasmiy hujjatlar, ilm-fan, ommaviy axborot vositalari va ta’lim tizimida keng qo‘llanayotgani tilimiz taraqqiyotining yangi bosqichga ko‘tarilganini ko‘rsatadi. Shu jihatdan, o‘zbek adabiy