ISHLAB CHIQARISH JARAYONIDA MEHNAT SHAROYITLARINI ERGONOMIK TALABLAR ASOSIDA SHAKLLANTIRISH

Аннотация

Ushbu tadqiqot ishlab chiqarish jarayonida mehnat sharoitlarini ergonomik talablar asosida shakllantirishning xodimlar salomatligi va ish unumdorligiga ta’sirini o‘rganishga qaratildi. Tadqiqot O‘zbekistonning mashinasozlik va to‘qimachilik sohasidagi ikkita korxonada o‘tkazildi. Ma’lumotlarni yig‘ish uchun so‘rovnomalar (150 ishtirokchi), Rapid Entire Body Assessment (REBA) tahlili va yarim tuzilgan suhbatlar (20 ishtirokchi) qo‘llanildi. So‘rovnoma natijalari xodimlarning 68% ish joyidagi jihozlarning ergonomik talablarga mos emasligini, 55% esa bel va bo‘yin og‘rig‘i kabi shikoyatlarni bildirdi. REBA tahlili mashinasozlik liniyasida yuqori ergonomik xavf darajasini (M=8.2, SD=1.3) aniqladi. Suhbatlar yorug‘lik va jihozlarning mos kelmasligi kabi muammolarni ko‘rsatdi. Natijalar ergonomik yaxshilanishlar xodimlarning farovonligi va korxonalar samaradorligini oshirishini tasdiqladi. Tadqiqotning cheklovlari sifatida cheklangan namuna hajmi va faqat ikkita korxonani qamrab olishi ta’kidlandi. Kelajakda kengroq sohalarni qamrab oluvchi tadqiqotlar va ergonomik treninglar joriy etish tavsiya etiladi. Ushbu tadqiqot ishlab chiqarish korxonalarida ergonomik yechimlarni qo‘llash bo‘yicha amaliy yo‘l-yo‘riq sifatida xizmat qiladi. Kalit so‘zlar: ergonomika, mehnat sharoitlari, ishlab chiqarish jarayoni, xodimlar salomatligi, ish unumdorligi, REBA tahlili, ish joyi dizayni, kasbiy xavfsizlik. Kirish. Ishlab chiqarish jarayonlari zamonaviy iqtisodiyotning asosiy tarmoqlaridan biri bo‘lib, uning samaradorligi va barqarorligi xodimlarning mehnat sharoitlariga bevosita bog‘liq. Mehnat sharoitlari nafaqat ishlab chiqarish unumdorligiga, balki xodimlarning salomatligi, xavfsizligi va ishga qoniqish darajasiga ham ta’sir qiladi. So‘nggi yillarda ergonomika ilmi mehnat sharoitlarini optimallashtirishda muhim ahamiyat kasb etmoqda. Ergonomik talablar asosida shakllantirilgan ish joylari xodimlarning jismoniy va ruhiy salomatligini saqlash, ishlab chiqarishdagi xavf-xatarlarni kamaytirish va umumiy samaradorlikni oshirishga xizmat qiladi. Ushbu tadqiqotda ishlab chiqarish jarayonida mehnat sharoitlarini ergonomik talablar asosida shakllantirishning samarali usullari o‘rganiladi[1]. https://scientific-jl.com/new 22 88 00 Volume–78_Issue-1_June-2025 JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS Oldingi tadqiqotlar ergonomikaning ishlab chiqarish jarayonlaridagi rolini keng yoritgan. Masalan, Sanders va McCormick (1993) ergonomik dizaynning xodimlarning ish unumdorligiga ijobiy ta’sirini ta’kidlagan. Xalqaro mehnat tashkilotining (ILO) ma’lumotlariga ko‘ra, noto‘g‘ri tashkil etilgan ish joylari tufayli xodimlar orasida kasbiy kasalliklar va jarohatlar soni oshmoqda, bu esa iqtisodiy yo‘qotishlarga olib keladi. O‘zbekistonda ham ishlab chiqarish sohasida ergonomik talablarga rioya qilish masalasi dolzarb bo‘lib, ayniqsa, sanoat korxonalarida mehnat sharoitlarini yaxshilash bo‘yicha amaliy choralar ko‘rish zarurati sezilmoqda. Biroq, mahalliy tadqiqotlar bu sohada yetarlicha chuqur o‘rganilmagan va ko‘pincha umumiy xavfsizlik choralariga e’tibor qaratilgan[2]. Ushbu tadqiqotning maqsadi ishlab chiqarish jarayonida mehnat sharoitlarini ergonomik talablar asosida shakllantirishning samarali usullarini aniqlash va ularning xodimlar salomatligi va ishlab chiqarish unumdorligiga ta’sirini baholashdan iborat. Tadqiqotda quyidagi savollarga javob izlanadi: Ergonomik talablar asosida ish joylarini loyihalash qanday amalga oshirilishi mumkin? Bunday yondashuv xodimlarning ish samaradorligi va salomatligiga qanday ta’sir qiladi? Tadqiqot natijalari ishlab chiqarish korxonalarida ergonomik yechimlarni joriy etish bo‘yicha amaliy tavsiyalar ishlab chiqishga xizmat qiladi. Ushbu yondashuv nafaqat xodimlarning farovonligini oshiradi, balki korxonalar uchun iqtisodiy foyda keltirishi mumkin[3]. Metodlar.Ushbu tadqiqot ishlab chiqarish jarayonida mehnat sharoitlarini ergonomik talablar asosida shakllantirishning samaradorligini baholash maqsadida aralash metodologiyadan foydalangan holda o‘tkazildi. Tadqiqot sifatli va miqdoriy usullarni birlashtirib, sanoat korxonalarida amaliy yondashuvlarni sinovdan o‘tkazdi[4-5]. Tadqiqot O‘zbekistonning ikkita yirik ishlab chiqarish korxonasida, jumladan, mashinasozlik va to‘qimachilik sohasidagi ish joylarida amalga oshirildi[6]. Ma’lumotlar yig‘ish. Tadqiqotda ma’lumotlarni yig‘ish uchun uchta asosiy usul qo‘llanildi: (1) so‘rovnomalar, (2) ish joylarining ergonomik tahlili va (3) xodimlar bilan suhbatlar. So‘rovnoma 150 nafar xodimdan iborat guruhga tarqatildi, unda mehnat sharoitlari, jismoniy va ruhiy salomatlik, ish joyidagi qulaylik darajasi haqida savollar keltirildi. So‘rovnoma Likert shkalasi asosida tuzilgan bo‘lib, ishtirokchilarning javoblari 1 dan 5 gacha baholandi. Ish joylarining ergonomik tahlili uchun Rapid Entire Body Assessment (REBA) usuli qo‘llanildi, bu usul xodimlarning ish vaqtida tana holati va harakatlarini baholashga imkon berdi. Bundan tashqari, 20 nafar xodim bilan yarim tuzilgan suhbatl