KREATIV VA MADANIY INDUSTRIYALAR: IQTISODIY-IJTIMOIY O‘ZGARISHLARNING YANGI PARADIGMASI

Аннотация

Ushbu maqolada madaniy va kreativ industriyalar tushunchalarining kelib chiqishi, ularning siyosiy, iqtisodiy va ijtimoiy kontekstlarda rivojlanishi tahlil qilinadi. Maqola kreativ industriyalar sohasida yangi tadqiqot yo‘nalishlarini belgilaydi va mavjud tanqidiy yondashuvlarni umumlashtiradi. Kalit so‘zlar: kreativ industriya, madaniy industriya, kreativ iqtisodiyot, madaniyat siyosati, madaniy kapital. Ko‘plab tadqiqotchilar madaniyat mahsulotlarini ishlab chiqaruvchi turli sohalarga nisbatan “madaniy” va “kreativ” atamalarini bir-birining o‘rnida ishlatsa-da, ayrim olimlar uchun bu ikki tushuncha o‘rtasidagi farq muhim bo‘lib, yangi yo‘nalishning belgisi hisoblanadi. Madaniy industriya atamasi madaniy mahsulotlar va matnlarning ishlab chiqarilishi hamda tarqatilishini boshqaruvchi kuch munosabatlariga doir kontekstda paydo bo‘lgan bo‘lsa, kreativ industriyalar g‘oyasi esa to‘g‘ridan-to‘g‘ri siyosiy kuch markazlarida shakllangan diskurs sifatida maydonga chiqdi. “Kreativ industriyalar” tushunchasi ilk bor 1997-yilda Buyuk Britaniyada Bosh vazir Toni Bleyer tomonidan boshlangan tashabbusga borib taqaladi. U o‘sha paytda madaniy sanoat tarmoqlarining iqtisodiyotdagi ulushini hisoblash maqsadida maxsus ishchi guruh tuzdi. An’anaviy chap qanot bu tashabbusni “siyosiy taktika” deb baholagan bo‘lsa-da, u umuman olganda postindustrial iqtisodiy muhitda yangi daromad manbalarini topishga qaratilgan strategiyaning bir qismi edi. 1998-yilda e’lon qilingan hujjatda kreativ industriyalar quyidagicha ta’riflangan edi: ular “shaxsiy ijod, mahorat va iste’dodga asoslangan faoliyat turlaridir, hamda aqliy mulkni yaratish va undan foydalanish orqali boylik va ish o‘rinlari yaratish salohiyatiga egadir”. Ya’ni, kreativ industriyalar soliq tushumlari, bandlik darajasi va ayniqsa ishlab chiqarish kabi asosiy sanoat tarmoqlaridagi pasayishni jilovlashda muhim vositaga aylanishi mumkin edi. Shu bilan birga, ular ishchilarning kreativ salohiyatini ham rivojlantirardi. XXI asr davomida dunyo bo‘ylab siyosatchilar kreativ industriyalardagi raqobatbardosh ustunliklarni aniqlashga va ularning mahalliy hamda milliy miqyosdagi umumiy ta’sirini kuchaytirishga intildilar. 1990-yillardagi “Cool Britannia” deb nomlangan milliy brend yaratish kampaniyasidan so‘ng, Yangi Mehnat partiyasi hukumati davrida Buyuk Britaniya https://scientific-jl.com/new 33 22 33 Volume–78_Issue-1_June-2025 JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS hukumat agentliklari kreativ industriyalarni rivojlantirish uchun davlat mablag‘larini oshirdi va Milliy Lotereya tizimini ishga tushirdi. Bu orqali 13 ta tarmoq bo‘yicha kreativ klasterlar uchun mablag‘ ajratildi va rag‘batlantirildi. Ilgari “madaniy” sohalar deb hisoblangan nashriyot, kino kabi tarmoqlar an’anaviy san’at, hunarmandchilik va sahna san’atlari bilan birlashtirildi. Shuningdek, raqamli sohalar – dasturiy ta’minot va kompyuter o‘yinlari ham bu guruhga qo‘shildi. Hukumat yangi davlat boshqaruvi uslublari orqali madaniyat qiymatini iste’mol ko‘rsatkichlari va aqliy mulk daromadlari asosida baholay boshladi. Ushbu strategiya iqtisodiy jihatdan shuni anglatardiki, har qanday tarmoq ichida resurslar, ayniqsa ishchi kuchini birlashtirish va ulardan umumiy foydalanish orqali sanoat o‘sishiga erishish mumkin. Natijada, bu strategiya qisqa muddatli mehnat shartnomalari asosida ishlovchi, oliy ma’lumotli va yosh ishchi kuchining jamlanishini talab etdi. Shu tariqa, kreativ sanoat siyosati “ijodkorlik”ni qimmatli mehnat ko‘nikmasi sifatida ilgari surdi hamda kompaniyalar ichida va ular o‘rtasida moslashuvchan mehnat sharoitlariga asoslangan yangi ish modellari paydo bo‘ldi. Biroq bu moslashuvchanlik ko‘pincha ish beruvchilarga xodimlarni istalgancha vaqtinchalik asosda yollash imkonini berdi. Natijada, kreativ industriyalar o‘sishi bilan bir vaqtda yangi ijtimoiy qatlam – kreativ ishchilar sinfi, ya’ni “prekariat” yoki “kognitariat” ham shakllandi. Avstraliyada madaniy va kreativ industriyalarga bo‘lgan siyosiy yondashuvlar to‘g‘ridan-to‘g‘ri aloqa va ommaviy axborot vositalari bo‘yicha olimlar bilan tutashdi. Bu olimlarning ko‘pchiligi madaniyat siyosatini shakllantirish orqali ushbu sohalarga bevosita ta’sir ko‘rsatishga faol aralashgan. 1980-yillarning oxirlarida madaniy tadqiqotlar doirasida boshlangan yo‘nalishga ergashgan holda, ular Toni Bennetning (1999) Mishel Fuko tomonidan ishlab chiqilgan “hukumatlilik” nazariyasiga tayangan holda, madaniyatni faqat foydali mahsulotlarga qisqartirib qo‘yishga qarshi turuvchi, siyosatga faol ta’sir ko‘rsatadigan madaniyatshunoslikni himoya qilishdi. Ushbu yondashuvlar asosan Kvinslend Texnologiya Universitetining Kreativ industriyalar va innovatsiyalar Markazi (CCI) kabi ilmiy tadqiqot institutlarida faoliyat yuritayotgan Terri Fliu, Jon Xartli va Styuart Kanningem kabi olimlar tomonidan ilgari surilgan. Ular ommaviy axborot vositalari va mashhur madaniyat tadqiqotchilarini hukumat institutlari va byurokratik tizimlarda ishlashga chaqirgan, shunda madaniyat va OAV yaratish va