Научные статьиM.H.Sayidova, S.U.Pulatova2025
IQTISODIYOTNING BA’ZI MASALALARINI YECHISHDA CHIZIQLI ALGEBRA BOʻLIMINI TADBIQLARI
ALGEBRA BOʻLIMINI TADBIQLARI · Movlonov Ma’ruf Kalandarovich
Международный научный журнал · 2 · 119-122 · 2025
Аннотация
Linear algebra is considered a fundamental mathematical basis widely applied in various fields of economics. This article explores some applications of linear algebra in solving economic problems across different sectors. It is well known that modeling economic processes through linear algebra serves as an efficient tool for analyzing data and finding optimal solutions. Concepts such as matrices, vectors, systems of linear equations, and determinants are regarded as essential tools for modeling and analyzing economic processes. The article concludes by emphasizing the practical importance of linear algebra in economics and demonstrating its effectiveness in solving complex economic problems. Keywords: linear algebra, matrices, determinants, Leontief model, economic modeling, technological coefficients. Kirish. Koʻp tarmoqli xoʻjalikni boshqarish alohida tarmoqlar orasidagi balansni talab qiladi. Har bir tarmoq, bir tomondan ishlab chiqaruvchi, ikkinchi tomondan boshqa tarmoq ishlab chiqargan mahsulotning iste’molchisidir. Tarmoqlar orasidagi turli mahsulotlarni ishlab chiqarish va iste’mol qilish orqali bogʻlanishni hisoblash masalasi ancha murakkab. Bu masalani birinchi boʻlib mashhur amerika iqtisodchisi V.V. Leontev 1936-yil matematik model koʻrinishida ifodalagan. U 1929- 1932-yillarda amerikadagi iqtisodiy depressiyani tahlil qilishga urungan bu model chiziqli algebraga asoslangan. Chiziqli algebra boʻlimining chiziqli tenglamalar sistemasi keng koʻlamda iqtisodiy rejalashtirish va tashkil etish bilan bogʻliq masalalarni hal qilishda qoʻllaniladi. Biz quyida asosan tarmoqlararo balansning matematik modeli bilan tanishamiz. 6 www.wordlyjournals.com AXBOROT TEXNOLOGIYALARI VA MENEJMENT UNIVERSITETI INTERNATIONAL JOURNAL OF SCIENCE Physical and Mathematical Sciences ISSN: 3060-4583 VOLUME 2, ISSUE 2, 2025 Iqtisodiyotni sonli tahlil qilish uchun xususan, ijtimoiy mahsulot ishlab chiqarish jarayonini tahlil qilish masalasi oʻzaro ishlab chiqarish mahsulotlari va xizmatlar oqimlarini oʻrganishga keltiriladi. Shu sababli iqtisodiy sistema har biri biror-bir turdagi mahsulot ishlab chiqarishga ixtisoslashgan tarmoqlardan iborat deb qaralishi mumkin. Korxonalar tomanidan ishlab chiqarilgan mahsulotlar oʻzaro ayirboshlanadi va natijada tarmoqlar orasida mahsulot oqimlari vujudga keladi. Oʻzaro mahsulot oqimlarining vujudga kelishi muqarrardir, chunki har bir tarmoq oʻz mahsulotini ishlab chiqarish jarayonida oʻzga tarmoq mahsulotidan foydalanadilar yoki uni sarf qiladialar. Iqtisodiyotni normal rivojlanishini uchun barcha tarmoqlar boʻyicha ishlab chiqarish sarf-xarajatlari va umumiy yigʻindi mahsulot orasida balansning mavjudligi asosiy shartlaridan biri hisoblanadi. Bunda ishlab chiqarilgan mahsulotning bir qismi ishlab chiqarish tarmoqlari sohasiga qaytmasligini va shaxsiy ehtiyojni qondirishga, jamgʻarishga sarflanishini yoki eksportga chiqarilishini e’tiborga olishni talab etadi. Iqtisodiy sistemaning ishlab chiqargan yalpi mahsuloti uning n ta oʻzaro bogʻliq tarmoqlarida ishlab chiqariladi deb inobatga olsak, ishlab chiqarish sikli yakunlanadigan vaqtni oʻz ichiga olgan davrni qaraymiz. x ,x ,...,x mos ravishda, birinchi, ikkinchi, ..., n tarmoqlarning natural 1 2 n birliklarda ishlab chiqaradigan yalpi mahsulot hajmlari boʻlsin. Aytaylik, qaralayotgan davrda x metal ishlab chiqarish tarmogʻining ishlab chiqaradigan metall miqdori, 1 x kimyo tarmogʻining ishlab chiqaradigan mahsuloti miqdori, x avtomobilsozlik 2 3 tarmogʻining ishlab chiqaradigan yengil avtomobillari soni boʻlsin va xokazo. xx , x ,...,x sistemaning yalpi mahsulot vektori deyiladi. 1 2 n k tarmoqning x birlik mahsulotini ishlab chiqarish uchun i tarmoq k mahsuloti sarfini x bilan belgilaymiz. Masalan, misolimizda x dona avtomobil ik 3 ishlab chiqarish uchun 1-tarmoq mahsuloti, ya’ni metallni ishlatish sarfi miqdorini x 13 bilan belgilaymiz. i -tarmoqning ishlab chiqarish sohasiga qaytmaydigan yakuniy mahsulot miqdori y boʻlsin. U holda yy , y ,...,y - sistemaning yakuniy mahsulot i 1 2 n vektori deyiladi[1]. Sistemaning i i 1,...,n -tarmogʻining mahsuloti x i 1,...,n uchun i moddiy balans sxemasini «mahsulot ishlab chiqarish va uni taqsimlash» prinsipi boʻyicha quyidagi koʻrinishda tasvirlash mumkin(1-jadval). 1-jadval. mahsulot ishlab chiqarish va uni taqsimlash. Ishlab chiqarish iste’moli Yakuniy mahsulot Yalpi mahsulot x , x ,...,x y x 11 12 1n 1 1 x , x ,...,x y x 21 22 2n 2 2 7 www.wordlyjournals.com AXBOROT TEXNOLOGIYALARI VA MENEJMENT UNIVERSITETI INTERNATIONAL JOURNAL OF SCIENCE Physical and Mathematical Sciences ISSN: 3060-4583 VOLUME 2, ISSUE 2, 2025 x , x ,...,x y x n1 n2 nn n n Moddiy balansning oqimlar tenglamalari n x x y , i 1,2,...,n i k1 i k1 koʻrinishda ifodalandi. Yuqoridagi ifodani quyidagi jadval koʻrinishida tasvirlash mumkin (2-jadval). 2-jadval. Mahsulotlar balans jadvali k 1 2 … n i n 1 x x … x 11 12 1n 1k k1 n 2 x x … x 21 22 2n 2k k1 n n x x … x n1 n2 nn nk k1 Yalpi mahsulot x x x 1 2
Доказательный фрагмент
«Linear algebra is considered a fundamental mathematical basis widely applied in various fields of economics.»
Образец извлечения
Демо-превьюLinear algebra is considered a fundamental mathematical basis widely applied in various fields of economics. Полный текст публикации CiteX не хранит — доступ к первоисточнику открывается по DOI согласно лицензии издателя и выбранному плану.
- Цитирований
- 0
- Просмотров
- 0
- Тип
- Журнал
- Страна
- Узбекистан
- Ключевые слова
- linear algebra, matrices, determinants, Leontief model, economic modeling, iqtisodiy modellashtirish, Leontev modeli, chiziqli algebra, texnologik koeffitsiyentlar., determinantlar, matritsalar
Смежные источники
Общество и инновацииKhosiyat MAMATKULOVA2024
Академические исследования в современной наукеKhudaiberdiyeva Arafat Israilovna, Ph.D Professor hudayberdiyevaarofat@gmail.com +12026
Научные статьиI.B.Yangiboyev, E.X.Berdanov +22025