SUD NAZORATI VA INSON HUQUQLARINI TA’MINLASH: NAZARIY-METODOLOGIK JIHATLAR XUSUSIDA AYRIM MULOHAZALAR

Аннотация

Ushbu tadqiqot ishida sud nazorati institutining inson huquqlarini himoya qilishdagi roli va ahamiyati chuqur tahlil qilingan. Zamonaviy huquqiy davlatda sud hokimiyatining mustaqilligi va samaradorligi inson huquq va erkinliklarini ta'minlashning asosiy kafolati hisoblanadi. Tadqiqotda sud nazoratining nazariy asoslari, metodologik yondashuvlari hamda amaliy qo'llanilishi masalalari qiyosiy-huquqiy tahlil orqali o'rganilgan. Ishda sud nazorati mexanizmlarining milliy va xalqaro standartlarga muvofiqligini ta'minlash yo'llari ko'rsatilgan. Kalit so'zlar: sud nazorati, inson huquqlari, sud hokimiyati mustaqilligi, huquqiy davlat, konstitutsiyaviy nazorat, ijro etuvchi hokimiyat, qonunchilik hokimiyati, huquqiy himoya. Zamonaviy demokratik jamiyat qurishda sud nazorati va inson huquqlarini ta'minlash masalasi alohida ahamiyat kasb etadi. Bu ikki tushuncha o'rtasidagi munosabatlar nafaqat nazariy, balki amaliy jihatdan ham chuqur tahlilni talab qiladi. Sud nazorati – bu davlat hokimiyatining ajralmas qismi sifatida, fuqarolarning huquq va erkinliklarini himoya qilishda muhim rol o'ynaydi. Hozirgi kunda O'zbekiston Respublikasida amalga oshirilayotgan keng ko'lamli islohotlar, jumladan, sud-huquq tizimini isloh qilish jarayonlari sud nazoratining nazariy asoslarini qayta ko'rib chiqish zaruriyatini tug'dirmoqda. Bu kontekstda sud nazorati va inson huquqlarini ta'minlash o'rtasidagi bog'liqlikni chuqur o'rganish dolzarb masala hisoblanadi. Sud nazoratining nazariy asoslarini tahlil qilishda, birinchi navbatda, uning konstitutsiyaviy- huquqiy mohiyatini aniqlash zarur. Konstitutsiyaviy huquq nazariyotchisi V.Y. Chirkin 1 ta'kidlaganidek, sud nazorati – bu davlat hokimiyatining mustaqil tarmog'i sifatida amalga oshiriladigan faoliyat bo'lib, u qonunchilik va ijro etuvchi hokimiyat organlarining faoliyatini huquqiylik nuqtai nazaridan nazorat qilishni o'z ichiga oladi. Sud nazorati - bu sud organlarining davlat hokimiyatining boshqa organlari, mansabdor shaxslar va huquqiy shaxslarning faoliyatini qonuniylik va konstitutsiyaviylik jihatidan nazorat qilish vazifasini amalga oshirish jarayonidir2. Bu institut demokratik davlatning eng muhim tamoyillaridan biri bo'lgan hokimiyatlarni ajratish 1 Чиркин В.Е. Конституционное право зарубежных стран. М.: Юрист, 2019. 669 с. 2 Кутафин О.Е. Судебная власть в Российской Федерации. М.: Мысль, 2003. 51 Iyun, 2025-Yil prinsipiga asoslanadi. Nemis huquqshunosi Georx Jellinek ta'kidlaganidek, "sud hokimiyatining mustaqilligi davlatning huquqiy xarakterini belgilovchi asosiy omildir"3 . Bu fikr zamonaviy konstitutsiyaviy huquq nazariyasida ham o'z aksini topmoqda. Amerika konstitutsiyachilaridan biri Aleksandr Gamilton sud hokimiyatini "hokimiyatning eng zaif tarmog'i" deb atagan bo'lsa-da4 , aslida bu tarmoq inson huquqlarini himoya qilishda eng samarali vosita hisoblanadi. Sud nazorati inson huquqlarini himoya qilishda bir qancha asosiy vazifalarni bajaradi. Birinchidan, u fuqarolarning konstitutsiyaviy huquq va erkinliklarining buzilishiga yo'l qo'ymaslikka qaratilgan profilaktik funksiyani amalga oshiradi. Ikkinchidan, buzilgan huquqlarni tiklash va javobgarlikka tortish funksiyasini bajaradi. Avstriyalik huquqshunos Gans Kelsen tomonidan ishlab chiqilgan "sof huquq nazariyasi"ga ko'ra, huquqiy normalarning samaradorligi ularning amalda qo'llanilishi va himoya qilinishiga bog'liq5. Bu nazariya sud nazorati institutining ahamiyatini tushunishda muhim asos yaratadi. Inson huquqlarini ta'minlash tizimida sud nazorati bir necha muhim vazifalarni bajaradi. Bu vazifalarni tahlil qilishda, quyidagi aspektlarni ajratib ko'rsatish mumkin: 1. Sud nazoratining asosiy vazifalaridan biri fuqarolarning huquq va erkinliklarini himoya qilishdir. Bu borada italiyalik huquqshunos L. Ferrajoli6 ning "konstitutsiyaviy garantiyalar" nazariyasi katta ahamiyat kasb etadi. Ferrajolining fikricha, sud nazorati orqali konstitutsiyada mustahkamlangan huquqlarning haqiqiy ta'minlanishi amalga oshiriladi. Sud nazoratining himoya funksiyasi quyidagi yo'nalishlarda am alga oshiriladi. - Individual himoya: Fuqarolarning shaxsiy huquq va erkinliklarini buzilishidan himoya qilish - Kollektiv himoya: Jamiyat va guruh manfaatlarini himoya qilish - Davlat himoyasi: Konstitutsiyaviy tartibni saqlash 2. Sud nazoratining nazorat funksiyasi davlat organlarining faoliyatini huquqiylik nuqtai nazaridan tekshirishni o'z ichiga oladi. Rus huquqshunosi A.S. Avtonomov7 ta'kidlaganidek, bu nazorat quyidagi yo'nalishlarda amalga oshiriladi: - Qonuniy nazorat: Qonun ostidagi me'yoriy hujjatlarning qonunlarga muvofiqligini tekshirish - Konstitutsiyaviy nazorat: Qonunlarning konstitutsiyaga muvofiqligini tekshirish 3 Jellinek G. Allgemeine Staatslehre. Berlin, 1905. 4 Hamilton A. The Federalist Papers, No. 78. New York, 1787. 5 Kelsen H. Pure Theory of Law. Berkeley: University of California Press, 1967. 6 Ferrajoli L. Constitutional Democracy and Its Critics. Oxford University Press, 2019. 284 p. 7 Автономов А.С. Правовая онтол