ELEKTRON SOG'LIQNI SAQLASHNI JORIY ETISHNING NAZARIY VA HUQUQIY ASOSLARI

Аннотация

This article analyzes the theoretical and legal framework for the implementation of electronic health systems. The study studies the theoretical conceptual foundations of electronic medicine, the International and national legal base and the main problems in the implementation process using the method of literature analysis. The results show that even though e-health systems provide opportunities to improve efficiency and improve quality of service, issues of data security, technical standardization and Legal Regulation need to be addressed. Keywords: e-health, e-health, medical data, digital medicine, Legal Regulation, data security. XXI asrda axborot-kommunikatsiya texnologiyalarining jadal rivojlanishi tibbiyot sohasida ham chuqur o'zgarishlarni keltirib chiqardi. Elektron sog'liqni saqlash (e-health) zamonaviy tibbiyotning ajralmas qismiga aylanib, bemorlarni davolash sifatini oshirish, tibbiy xizmatlar samaradorligini ta'minlash va sog'liqni saqlash tizimining barqaror rivojlanishiga hissa qo'shmoqda. 37 Iyun, 2025-Yil [1; B.15]. Jahon sog'liqni saqlash tashkiloti (JSST) ta'rifiga ko'ra, elektron sog'liqni saqlash - bu axborot-kommunikatsiya texnologiyalaridan sog'liqni saqlash maqsadlarida foydalanishdir [2; B.8]. Elektron sog'liqni saqlashning ahamiyati pandemiya davrida yanada oshdi, chunki masofaviy tibbiy xizmatlar va telemedicine zaruriyatga aylandi [3; B.573]. Biroq, ushbu tizimlarni muvaffaqiyatli joriy etish uchun mustahkam nazariy va huquqiy asos talab etiladi. Mazkur tadqiqotning maqsadi elektron sog'liqni saqlashni joriy etishning nazariy konseptual asoslarini tahlil qilish va huquqiy jihatlarini o'rganishdan iborat. Tadqiqot jarayonida sistematik adabiyotlar tahlili metodi qo'llanildi. Tahlil uchun 2018- 2024-yillar oralig'ida nashr etilgan ilmiy maqolalar, monografiyalar, xalqaro tashkilotlar hisobotlari va huquqiy hujjatlar tanlab olindi. Qidiruv PubMed, Google Scholar, eLIBRARY.ru ma'lumotlar bazalarida "e-health", "электронное здравоохранение", "elektron sog'liqni saqlash" kalit so'zlari orqali amalga oshirildi. Nazariy jihatdan elektron sog'liqni saqlash tizimi bir nechta asosiy komponentlardan iborat: elektron tibbiy yozuvlar (EMR), tibbiy ma'lumotlar bazalari, telemedicine tizimlari, tibbiy IoT qurilmalari va sun'iy intellekt texnologiyalari [4; B.845]. Davis tomonidan taklif etilgan Technology Acceptance Model (TAM) elektron sog'liqni saqlash tizimlarini qabul qilish jarayonini tushuntirishda muhim ahamiyat kasb etadi [5; B.655]. Huquqiy jihatdan, elektron sog'liqni saqlash sohasida ma'lumotlar himoyasi, bemorlar huquqlari va tibbiy ma'lumotlarning konfidensialligini ta'minlash masalalari birinchi o'rinda turadi. Yevropa Ittifoqining Umumiy Ma'lumotlarni Himoyalash Reglamenti (GDPR) va AQShning HIPAA qonuni bu sohaning xalqaro standartlarini belgilaydi [6; B.12]. O'zbekiston Respublikasida "Axborotlashtirish to'g'risida"gi qonun va "Shaxsiy ma'lumotlar to'g'risida"gi qonun elektron sog'liqni saqlash tizimlarining huquqiy asosini tashkil etadi [7; B.3]. Rossiya Federatsiyasida elektron sog'liqni saqlash sohasi Federal qonun №323-FZ "Rossiya Federatsiyasida fuqarolarning sog'lig'ini himoya qilish asoslari to'g'risida" bilan tartibga solinadi [8; B.1]. Shuningdek, elektron tibbiy karta konsepsiyasi va uning joriy etilishi masalalari alohida e'tibor talab etadi. Adabiyotlar tahlili natijasida elektron sog'liqni saqlash tizimlarini joriy etishning bir qancha afzalliklari aniqlandi. Birinchidan, tibbiy xizmatlar samaradorligining oshishi - elektron tizimlar orqali bemorlar ma'lumotlariga tezkor kirish, takrorlanuvchi tekshiruvlarni kamaytirish va tibbiy xatolarni kamaytirish mumkin [9; B.52]. Ikkinchidan, xizmat sifatining yaxshilanishi - ma'lumotlarning aniq va to'liq saqlanishi, tibbiy tavsiyalarning standartlashtirilishi va dorilar o'rtasidagi noto'g'ri ta'sirlarni nazorat qilish imkoniyatlari paydo bo'ladi. 38 Iyun, 2025-Yil Biroq, joriy etish jarayonida bir qator muammolar ham mavjud. Texnik jihatdan, turli tizimlar o'rtasidagi muvofiqlik (interoperabillik) masalasi, ma'lumotlar xavfsizligi va kiberhujumlardan himoyalanish muammolari dolzarb hisoblanadi. Moliyaviy jihatdan, yuqori boshlang'ich investitsiyalar va texnik xodimlarni tayyorlash xarajatlari to'siq bo'lishi mumkin. Huquqiy jihatdan, shaxsiy ma'lumotlarning himoyalanishi, bemorning ma'lumotlari ustidan nazorat huquqi va ma'lumotlarni uchinchi shaxslarga uzatish tartibini belgilash masalalari hal qilinishi zarur. Shuningdek, elektron imzo va elektron hujjatlarning huquqiy kuchini ta'minlash ham muhim ahamiyat kasb etadi [10; B.7]. Xalqaro tajriba shuni ko'rsatadiki, muvaffaqiyatli joriy etish uchun bosqichli yondashuv, barcha manfaatdor tomonlarning jalb etilishi va doimiy monitoring tizimining tashkil etilishi zarur. Estoniya, Daniya va Singapur kabi mamlakatlarning ijobiy tajribasi boshqa davlatlar uchun namuna bo'la oladi. Elektron sog'liqni saqlash tizimlarining iqtisodiy ta'siri ham keng ko'lamli tahlilni talab etadi.