“ISATIS TINCTORIA L”(O’SMA) O’SIMLIGI TARKIBIDAGI INDIGO TAHLILI

Аннотация

Isatis tinctoria L is considered one of the natural and local plants, and is rich in biologically active compounds in terms of chemical composition. Its leaves, stems and roots contain several compounds, among which alkaloids are of particular importance. In particular, alkaloids such as indican, isatin, indoxyl, indigo play an important role in the chemical industry. Kalit so’zlar: Isatis tinctoria L, o’sma, alkaloidlar, izatin, indoksil, indigo, bo’yoq va boshqalar. Ключевые слова: Isatis tinctoria L, опухоль, алкалоиды, изатин, индоксил, индиго, краситель и др. Keywords: Isatis tinctoria L, tumor, alkaloids, isatin, indoxyl, indigo, dye, etc. “Isatis tinctoria L”(o’sma) o’simligi tabiiy o’simliklar qatorida biokimyoviy tarkibi xilma-xil o’simliklardan biri hisoblanadi. Uning tarkibida eng ko’p uchraydigan birikmalardan alkaloidlar sinfiga talluqli indigo moddasi bo’lib, u bo’yoq sanoatining eng asosiy xomashyolaridan biri hisoblanadi. Bundan tashqari, yana bir qancha alkaloidlar o’simlik tarkibida uchraydi, masalan, triptrantrin Isatin, Isatan A-B, Izoindigo, Indoksil, sis- va trans- indigo, (E)- 365 SCIENCE SHINE INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL Issue 10(45), Volume 1 | ISSN 3030-377X | 20.05.2025 3-(3;5-dinedoksi –benzilidin 2-indolinon, 5-gitroksioksindol, 3-(2-Karboksipinil) kinasalin 4-bir, bisindigotin deoksivasitsinon, N- formil antranilik kislata, atsitilindik- karboksil kislata, 6-Hidroksiindolon 3-karboksilik, 6-O-glyukozit kislota, 6- Hidroksiindolon, 3-karboksilik kislata gyukozit efiri, asetilindik malonilindik, dioksindol glyukozit, dixidroaksarbigin kabi bir qancha alkaloid moddalar malum. O’simlik tarkibidagi alkaloidlarni aniqlash va ajratib olishda eksatraksiya va xromotografik tahlil usullardan ham keng foydalaniladi. Iqtisodiy ahamiyati yuqori bo’lganiligi uchun hozirgi kunda bu o’simlikdan indigoni ajratib olish ishlari yo’lga qo’yimlmoqda. 1-rasm. Isatis tinctoria L o’simligi va va undan indigo bo’yog’ini ajratib olish usuli. Buning uchun o’sma o’simligining quritilgan bargidan texnik tarozi yordamida 100 gr massasi o‘lchab olinib, tubi yumaloq kolbaga solindi va idishga 250 ml distillangan suv solinib, 100 lik termometr yordamida haroratini 60 o C ga ko‘tarilguncha suv hammodida qizdirildi. Taxminan 2-3 soat vaqt o‘tib, ya’ni indoksillar eritmaga chiqqandan so‘ng, eritmani barg qismini doka bilan ajratib olinadi. Bu qoldiq qism ajoyib o‘g‘it bo‘lib hisoblanadi. Ajratib olingan eritma shisha stakanlarga yoki yuzasi kengroq idishlarga joylashtirilishi kerak. Chunki idishlardagi eritmalar ochiq havoda kislorod bilan to‘yintirilishi lozim, yoki bo‘lmasa kislorod kompressori yordamida ham bu ishni amalga oshirish mumkin. 366 SCIENCE SHINE INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL Issue 10(45), Volume 1 | ISSN 3030-377X | 20.05.2025 Jarayon davomida eritmani qo‘zg‘ab turish ham reaksiyani tezlashtirishga xizmat qiladi. Suyuqlik yuzasida siyohrang pufakchalar hosil bo‘lishi indigo hosil bo‘layotganidan dalolat beradi. Ochiq havo ta’sirida uzog‘i bilan 18-20 soatdan so‘ng eritma rangi to‘q ko‘k rangga aylandi. Eritmani 3 soat davomida tindirish orqali yoki sentrafugalardan 4500 marta/min tezlikda 5 daqiqa yordamida aylantirish orqali indigo bo‘yog‘ini cho‘ktirish mumkin. Bo‘yoqni ajratib olish uchun idishni qimirlatmasdan, pipetka yordamida ustidagi suyuq qatlami so‘rib olinadi. Eritmaning qolgan qismini filtrlash orqali bo‘yoqni eritmadan ajratish mumkin.Buning uchun ko‘k lentali filtr qog‘ozdan foydalaniladi. Stakan ustiga varonkani o‘rnatib, varonka ichiga filtr qog‘ozni 2 ga buklab joylashtirib, distllangan suv bilan biroz ho‘llanadi. Filtr qog‘ozni 3 qavatli tomonidan shisha tayoqcha bilan ushlab, asta-sekinlik bilan eritmani quyish kerak.Eritmani to‘liq filtrlangach, bo‘yoqni filtr qog‘ozi bilan birgalikda chinni kosachaga solib, mufel pechiga joylashtiriladi. 10 daqiqa vaqt o‘tgandan so‘ng chinni kosachada faqat siyohrang modda qoladi. Chunki foydalanilgan filtr qog‘oz kulsiz filtr qog‘oz edi. Jarayonni tezlashtirish uchun sentrafugalash usulidan foydalanish maqsadga muvofiq, chunki ancha vaqtni tejash mumkin, sentafugada cho‘ktirilgan indigo eritmadan dekantatsiya usulida ajratiladi va idish tubidan xloroform yordamida eritmaga o‘tkazish orqali chiqariladi. Xloroformli eritmani rotorli bug‘latgichda osongina bug‘latib indigoni ajratib olish mumkin. Bo‘yoqni yig‘ib olinayotganda to‘liq quriganligiga ishonch hosil qilish kerak. Uning tarkibida ortiqcha namlik bo‘lsa, u saqlash paytida buziladi, mog‘or bilan qoplanadi, bo‘yoq xossasini yo‘qotadi. Bo‘yoqni quruq soya joyda saqlash lozimligi talabiga rioya qilindi. Quritilgan massa nam massaga nisbatan 2,5-3 marta yengil bo‘ladi.Bo‘yoqni o‘simlikning nam holatidan ham, quruq biomassasidan ham olishimiz mumkin. 1 gektar maydonda 12-18 tonna yashil biomassa yetishtirish mumkin,o‘simlik quritilganda 4-6 tonna quruq massaga aylanadi. Bu miqdor o‘simlikdan 60-100 kg qimmatbaho bo‘yoq olish mumkin: 367 SCIENCE SHINE INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL Is