RAQAMLI TEXNOLOGIYALAR VA ARXEOLOGIK MEROS: QOYATOSH SURATLARINI O‘RGANISHNING YANGI BOSQICHI

Аннотация

Mazkur maqolada O‘zbekiston hududidagi eng yirik va tarixiy ahamiyatga ega yodgorliklardan biri bo‘lgan Sarmishsoy qoyatosh suratlarining ilmiy o‘rganilishi, ularning topilishi, tadqiqot tarixidagi bosqichlar, xorijiy va mahalliy olimlarning hissasi tahlil qilinadi. Asarda qadimgi tasviriy san’at namunalarining madaniy, diniy, ijtimoiy va falsafiy mazmuni ochib beriladi. Shuningdek, qoyatosh san’atini o‘rganishda arxeologiya, antropologiya, san’atshunoslik va boshqa fanlararo yondashuvlarning o‘rni yoritiladi. Maqolada Sarmishsoy suratlarini raqamli saqlash, lazerli skanerlash, RTI texnologiyasi orqali hujjatlashtirishning dolzarbligi va zaruriyati ham ko‘rsatib o‘tilgan. Tadqiqot davomida ushbu yodgorlikni xalqaro ilmiy muomalaga kiritish hamda uni kelajak avlodga yetkazish yo‘llari muhokama qilingan. Kalit so‘zlar: Sarmishsoy, Qoyatosh suratlari, arxeologiya, antropologiya, ma'naviy madaniyat, lazerli skanerlash, RTI texnologiyasi, qadimgi jamiyatlar, madaniy meros, landshaft tahlil, tasviriy san’at, vizual antropologiya Annotation: This article explores the scholarly study of the Sarmishsay petroglyphs, one of the most significant and historically valuable archaeological sites in Uzbekistan. It examines the discovery of the rock carvings, stages of their academic research, and the contributions of both foreign and local scholars. The spiritual, social, and philosophical meanings embedded in these ancient artistic representations are revealed through analysis. The article highlights the interdisciplinary role of archaeology, anthropology, and art history in understanding the petroglyphs. Furthermore, it emphasizes the importance and necessity of digitally documenting the site through modern technologies such as laser scanning and Reflectance Transformation Imaging (RTI). The study also discusses strategies for preserving this cultural heritage and introducing it into international academic discourse for the benefit of future generations. Keywords: Sarmishsoy, petroglyphs, archaeology, anthropology, spiritual culture, laser scanning, RTI technology, ancient societies, cultural heritage, landscape analysis, visual art, visual anthropology. 337 SCIENCE SHINE INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL Issue 10(45), Volume 1 | ISSN 3030-377X | 20.05.2025 Lazerli skanerlash mahsulotlarini qayta ishlash juda ko‘p vaqt talab qiladi va zarur texnik jihozlarni talab etadi. Dastlabki bosqichda, lazer skanerdan olingan xom ma’lumotlar nuqta bulutlari formatida import qilinadi va ularni tuzilmaga ega bo‘lmagan to‘r fayllariga aylantirish amalga oshiriladi, keyin esa ular tahrirlanadi va tozalanadi. Keyingi bosqichda esa alohida skanerlash natijalari birlashtiriladi yoki moslashtiriladi, shunda to‘liq bir to‘r hosil qilinadi, bu esa keyinchalik soddalashtirilgan 3D modelni yaratish uchun qayta to‘rlashtiriladi, bu ishni MeshLab dasturi yordamida amalga oshirish mumkin — bu bepul, keng imkoniyatli va foydalanuvchiga qulay dasturdir. Soddalashtirishdan oldingi yakuniy hajmi 2GBga yetadi. Stelaning old tomonidagi yuqori aniqlikdagi skanlar bilan qolgan uch tomoni uchun olingan o‘rta aniqlikdagi skanlar birlashtirilganda, umumiy hajm 4GBdan oshadi, va Poisson meshga soddalashtirishdan oldingi yakuniy 3D model deyarli 3GBni tashkil etadi. Shunga qaramay, biz bu texnologiyaning bezakli stelalarni o‘rganish va kengroq ma’noda o‘yma tosh san’atini hujjatlashtirish hamda talqin qilishdagi salohiyati haqida dastlabki natijalarni ayta olamiz. PTM (Polynomial Texture Mapping) usulidan foydalanib, RTI (Reflectance Transformation Imaging) ob’yekt sirtlarining yoritilish xossalariga asoslangan empirik asosli asosiy ma’lumotlarni taqdim etadi. Bu esa RTI mahsulotlarini oddiy fotosuratlar va grafik tahrirlash dasturlarida (masalan, Adobe Photoshop) kontrast kuchaytiruvchi filtrlar bilan ishlangan an’anaviy tekstura xaritalaridan ajratib turadi. Bundan tashqari, RTI sirt detallarini interaktiv tarzda ko‘rishni va o‘yma toshlarning mikro-topografiyasini yanada kuchliroq aks ettiruvchi turli transformatsiyalar yoki "vizualizatsiya rejimlari"ni qo‘llash imkonini beradi. Bu boy va ko‘p qirrali axborot matritsasini yaratish orqali, RTI tosh sirtlaridagi belgilarni talqin qilishni ancha osonlashtiradi. Chunki hozirgi relyef tabiiy jarayonlar (masalan, eroziya) natijasi bo‘lishi mumkin, yoki bu shaklning paydo bo‘lishida turli inson aralashuvlari (irodali yoki tasodifiy) rol o‘ynagan bo‘lishi mumkin. RTI texnologiyasini amaliy tadqiqotlarimizga qo‘llash orqali ikki asosiy savol bo‘yicha muhim ma’lumotlarga ega bo‘lamiz. Birinchidan, hali ham aniqlashtirilmagan yoki bahsli bo‘lgan jihatlarni yoritishda yordam beradi. Ikkinchidan, stelalarni yaratishdagi texnologik jihatlar bo‘yicha muhim ma’lumotlar beradi. Bundan tashqari, RTI faylini chuqurroq ko‘zdan kechirish orqali ilgari sezilmagan va endi tasdiqlanayotgan ikkita jihat mavjudligini ko‘rsatmoqda. Birinchisi — "dubulg‘a" sifatida talqin qilingan shakl ichki chizig‘i bilan antropomorf figuraning bo‘yn