TEMIR YO‘L TRANSPORTI AVTOMATIKA VA TELEMEXANIKA TIZIMLARIDA ISHLATILADIGAN O‘ZGARMAS TOKDA ISHLOVCHI DVIGITELLAR ISHLASH TAVSIFI

Аннотация

Ushbu maqolada temir yo‘l transporti avtomatika va telemexanika tizimlarida keng qo‘llaniladigan o‘zgarmas tokda ishlovchi dvigatellarning ishlash prinsipi, konstruksion tuzilishi va ularning afzalliklari hamda kamchiliklari yoritilgan. Dvigatellar sinxron cho‘tkali dvigatellar turiga mansub bo‘lib, kollektor va cho‘tka mexanizmi orqali quvvatlanadi. Ular stator magnit maydonida aylanish orqali ishlaydi. Statorlar doimiy magnit yoki cho‘lg‘amlardan iborat bo‘lib, dvigatel quvvatiga qarab tanlanadi. Maqolada, shuningdek, dvigatelning aylanish tezligini o‘zgaruvchan qarshilik orqali boshqarish usullari, ketma-ket, parallel, mustaqil va aralash qo‘zg‘alish sxemalari haqida batafsil ma’lumotlar keltirilgan. O‘zgarmas tok dvigatellari tejamkorligi, ekologik tozaligi, soddaligi va tezkor ishga tushirilishi bilan ajralib turadi. Shu bilan birga, ulanish uchun maxsus quvvat manbaini talab qilishi va texnik xizmat ko‘rsatish zaruriyati kabi kamchiliklari mavjud. Dvigatellarning asosiy qo‘llanilish sohalari — elektrovozlar, tramvaylar, elektr poyezdlar, yuk ko‘tarish mexanizmlari va sanoat uskunalarida tezlikni keng diapazonda boshqarish zarur bo‘lgan tizimlardir. Ushbu tadqiqot temir yo‘l avtomatikasi sohasidagi zamonaviy motorlarni tanlashda muhim ahamiyatga ega. Kalit so‘zlar: dvigitel, motor, generator, stator, rotor, cho‘tka, kollektor, val, cho‘lg‘am, reostat. Annotation: This article explores the structure, operating principles, and advantages and disadvantages of direct current (DC) motors widely used in railway transport automation and telemechanics systems. These motors belong to the class of synchronous brushed motors, powered through a commutator and brush mechanism. They operate by rotating in a magnetic field created by the stator poles. The stator may consist of permanent magnets or windings, depending on the power capacity of the motor. The article also provides detailed information on methods of speed control using variable resistors and explains the types of excitation such as separate, parallel, 306 SCIENCE SHINE INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL Issue 10(45), Volume 1 | ISSN 3030-377X | 20.05.2025 series, and compound excitation. DC motors are known for their efficiency, environmental friendliness, simple construction, and quick start-up capabilities. However, they also have drawbacks, such as requiring a special DC power supply and regular maintenance due to wear of brushes and the commutator. DC motors are mainly used in electric locomotives, trams, electric trains, lifting and handling equipment, and industrial systems where wide-range speed control is essential. This research is particularly relevant for selecting modern motors in the field of railway automation. O‘zgarmas tokda ishlovchi dvigitellar sinxron cho‘tkali dvigitellar turiga kiradi. Dvigatelning asosiy cho‘lg‘ami kollektor va cho‘tka mexanizmi orqali quvvat bilan ta'minlanadi. U stator (dvigatel korpusi) qutblari tomonidan hosil bo‘lgan magnit maydonda aylanadi. Stator bir nechta cho‘lg‘amlardan yasalgan. Stator cho‘lg‘am yoki doimiy magnitdan iborat bo‘lishi mumkin. Kam quvvatli dvigatellarda doimiy magnitlar ishlatiladi va ko‘p quvvatli dvigatellarda stator cho‘lg‘amlar bilan jihozlangan bo‘ladi. Stator rotor valini aylantirish uchun o‘rnatilgan podshipniklar qopqoqlari bilan yopiladi. Ushbu valning bir uchiga sovutish parragi biriktirilgan bo‘lib, u havo bosimini hosil qiladi va ish paytida uni dvigatelning ichki qismidan o‘tkazadi. 1. Yakor 2. Qutub o’zagi 3. Cho’lg’am qutubi 4. Stator 5. Ventilyator 6. Cho’tkalar 7. Kollektor 1-rasm. O‘zgarmas tokda ishlovchi dvigitelning konstruksion tuzilishi 307 SCIENCE SHINE INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL Issue 10(45), Volume 1 | ISSN 3030-377X | 20.05.2025 Aylanish Magnit Magnit Cho’tka Cho’tka Yakorning magnit maydon vektori Kollektor O’zgarmas tok manbayi 2-rasm. O‘zgarmas tokda ishlovchi dvigitelning ishlash printsipi O‘zgarmas tokda ishlovchi dvigitellar ekologik toza va ishonchlidir. Ularning o‘zgaruvchan tok motorlaridan asosiy farqi aylanish tezligini keng diapazonda sozlash qobiliyatidir Dvigatel valing tezligini boshqarish o‘zgaruvchan qarshilik yordamida amalga oshiriladi. Ketma-ket qo‘zg‘alish davri bo‘lgan dvigatellarda bu qarshilik cho‘tka qutubida joylashgan va aylanish tezligini 2-3 baravar kamaytirishga imkon beradi. Ushbu parametr uzoq vaqt ishlamaydigan mexanizmlar uchun javob beradi, chunki reostat ish paytida juda qiziydi. Tezlikni oshirish qo‘zg‘atuvchi cho‘lg‘am qutubida reostatning qarshiligini kamaytirish orqali amalga oshiriladi. Cho‘tka qutubida parallel qo‘zg‘alish davri bo‘lgan motorlar uchun reostatlar ham tezlikni yarimga kamaytirish uchun ishlatiladi. Agar qarshilik maydonni cholg‘am zanjiriga ulangan bo‘lsa, bu tezlikni 4 barobarga oshiradi. Reostatni ishlatish issiqlikni chiqarish bilan bog‘liq. Shuning uchun zamonaviy dvigatel konstruktsiyalarida reostatlarning o‘rniga tezlikni boshqarish uchun juda qizdirmasdan boshqaradigan elektron elementlar bilan al