BIOLOGIK AKTIVLAR BUXGALTERIYA HISOBINING OB’YEKTI SIFATIDA

Аннотация

В данной статье представлена сущность биологических активов, нормативно-правовые основы их учета и их отличия от национальных стандартов. Ключевые слова: биологические активы, НСБУ, МСФО, сельское хозяйство. Hozirgi kunda mamlakatimiz o‘zining oldiga yashil iqtisodiyotga o‘tish strategiyasini ustuvor masalalardan biri sifatida qo‘ygan. Yashil iqtisodiyotni esa biologik aktivlar (hayvonlar, daraxtlar, o‘simliklar)siz tasavvur etib bo‘lmaydi. Hozirgi kunda mamlakatimiz iqtisodiyotning deyarli barcha tarmoqlarida biologik xossalarga ega bo‘lgan aktilarni uchratishimiz mumkin. Shu sababli, hozirgi kunda ushbu biologik aktivlar hisobini to‘g’ri tashkil etish, tan olish va baholash, hisobga olish va moliyaviy hisobotda aks ettirish bugungi kunning dolzarb masalaridan biri hisoblanadi. O'zbekiston Respublikasi Prezidentining “O'zbekiston Respublikasini 2030 yilga qadar ijtimoiy-iqtisodiy kompleks rivojlantirish kontseptsiyasini 288 SCIENCE SHINE INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL Issue 10(45), Volume 1 | ISSN 3030-377X | 20.05.2025 tasdiqlash to'g'risida”gi qaror loyihasida 2030 yilda 829 aholi jon boshiga YaIM ikki baravarga oshirish, iqtisodiy o'sish sur'atlari o'rtacha yillik 6,4 foiz, kapital qo'yilmalar 9,9 foiz, eksport 9,6 foizni tashkil etishi hamda qishloq xo'jaligi mahsulotlarini 1,8 martaga oshirish, shuningdek, qishloq xo'jaligida ishlab chiqarilgan mahsulotlarni standartlashtirishni amalga oshirish va milliy standartlarni xalqaro standartlarga moslashtirish ko'zda tutilgan.31 Xususan, biologik aktivlar va ulardan olinadigan mahsulotlar hisobini xalqaro standartlarga moslashtirish eng muhim omillardan biridir. Xalqaro miqyosida biologik aktivlar hisobi 41-sonli Buxgalteriya hisobining xalqaro standarti “Qishloq xo'jaligi” deb nom olgan bo'lib, Standartning maqsadi qishloq xo'jaligi faoliyatiga tegishli buxgalteriya hisobi yondashuvini va ochib beriladigan ma'lumotlarni belgilashdan iborat. Mazkur standartda qishloq xo'jaligi faoliyati deyilganda xo'jalik sub'ekti tomonidan sotish yoki qishloq xo'jaligi hosiliga yoki qo'shimcha biologik aktivlarga aylantirish uchun biologik aktivlarning biologik transformatsiyasini va yig'imini boshqarishdan iborat ta'rifi berilgan. Yuqoridagilardan kelib chiqib shuni ta’kidlash kerakki, IAS №41 “Agriculture” standarti quydagi obyeklarlarga nisbatan qo‘llaniladi. 1. Biologik aktivalar. 2. Ekilgan, o‘rim – yig’im yoki yig’ish jarayonidagi qishloq xo‘jaligi mahsulotlari. 3. Qishloq xo‘jaligi bilan bog’liq davlat subsidiyalari. Lekin IAS №41 “Qishloq xo‘jaligi”(Agriculture) standarti faqat hosilni yig’ib olishgacha amal qiladi. Shu paytdan boshlab ishlab chiqarish, shuningdek, qishloq xo‘jaligi mahsulotlarini xom ashyo sifatida ishlatadigan ishlab chiqarish jarayonlari 2-"Tovar-moddiy zaxiralar" IAS qoidalari bilan tartibga solinadi. Xalqaro miqyosida biologik aktivlar hisobi IAS №41 41 “Qishloq xo‘jaligi”(Agriculture)standarti bo‘yicha tartibga solinadi. Ushbu standartda Biologik aktivlarga, biologik aktivlarguruhiga ta’riflar berilgan: Biologik aktiv - bu tirik hayvon yoki o‘simlikdir. Biologik aktivlar guruhi - bu o'xshash tirik hayvonlarning yoki o'simliklar yig'indisidir. Korxonalar faoliyatida qatnashadigan bioligik aktivlar IAS 41 “Agraculture” standartida ham to'liq bayon etilgan.(1-jadval) 1-jadval 31 Gazeta.uz dagi “O‘zbekistonda 2030-yilga kelib aholi jon boshiga YaIM 3 baravar ortishi ko‘zda tutilmoqda” mavzusidagi maqola 289 SCIENCE SHINE INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL Issue 10(45), Volume 1 | ISSN 3030-377X | 20.05.2025 IAS 41 “Agraculture” standarti bo‘yicha biologik aktivlar tarkibiga kiruvchi mahsulotlar Yig’imdan so‘ng qayta Qishloq xo‘jaligi ishlash Biologik aktivlar hosili natijasida olingan mahsulotlar Qo‘y Jun Yigirilgan ip, gilam Daraxtzordagi Yog’och Yog’ochlar, taxtalar daraxtlar Paxta Yig’ilgan paxta Kalava ip, kiyim Shakarqamish Yig’ilgan shakarqamish Shakar Chorva molllari Sut Pishloq Kolbasa mahsulotlari, Cho‘chqalar Go‘sht Konservalangan go‘shtlar Choy butalari Terilgan choy barglari Choy Tamaki o‘simliklari Terilgan Tamaki mahsulotlari tamakibarglari Uzum daraxtlari Uzumlar Vino Mevali daraxtlar Mevalar Qayta ishlangan mevalar Ba'zi o‘simliklar, masalan, choy butalari, uzum, moyli palma va kauchuk daraxtlari, odatda tashuvchi o‘simlik ta'rifiga javob beradi va IAS 16 “Property, Plant and Equipment” ko‘lamda amal qiladi. Biroq, hosildor o‘simliklarda o‘sadigan mahsulotlar masalan, choy barglari, uzumlar, yog’li palma mevalari, IAS 41 “Qishloq xo‘jaligi”(Agriculture) doirasida amal qiladi. Bundan ko‘rinadiki biologik aktivlar guruhlari bo‘yicha hisob yurutilishni 2 ta IAS tartibga solib turadi. Qishloq xo‘jaligi boshqa sanoat sohalariga qaraganda kichik-kichik korxonalar bilan, yuqori darajadagi mahsulot ishlab chiqarish hajimini olib borishi bilan farqlanadi. Qishloq xo‘jaligi mahsuloti esa, turli xildagi biologik xususiyatga ega bo‘lgan hayvonlar va o‘simliklar hisoblanib, ularning yakuniy qiymatga aylanishi uchun ko‘p vaqt sarflanadi. Biro