BALIQ USLAYTUǴIN QURAL ATLARINIŃ QARAQALPAQ TILINIŃ DIALEKTOLOGIYALIQ SÓZLIGINDE BERILIWI

Аннотация

The article explains words related to the fishing industry and names of fishing tools, along with their meanings. Keywords: akanaw, aqpa, arqalyq, arqalyq taban, balogoshki aw // balakushka, baspay, bekire gharmak // bekire qarmak, berghawbay // bergewbay zhilym, dunay // duwanay aw, zhaga zhilym, zhagagaza, zhilym // zhilym aw, keng göz shabaq aw, kermaw, kershi, qol qaza // kölgaza, köterme // kötörmö zhilym, qabadanaw, qaza, qarmak. Qaraqalpaq tiliniń dialektologiyalıq sózliginiń tiykarǵı maqseti tilimizdegi sózlerdi múmkinshiligi barınsha tolıq kirgiziliwi kerek. Qaraqalpaq tiliniń leksikologiyası menen leksikografiyasına tiyisli basqa máseleler sıyaqlı, balıqshılıq kásibine baylanıslı balıq uslaytuǵın qural atları sózlikte kórsetilgen. 19 Iyun, 2025-Yil Balıqtı uslaytuǵın qurallar aqanaw, aqpa, balógóshki aw//balakushka, baspay, bekire ǵarmaq//bekire qarmaq, berǵawbay//bergewbay jılım, dunay//duwanay aw, jaǵa jılım, jaǵaǵaza, jılım//jılım aw, keń góz shabaq aw, kermaw, kershi, qol qaza//kólǵaza, kóterme//kótórmó jılım, qabadanaw, qaza, qarmaq sózlerine túsindirme berilgen. Sózlikte aqanaw (A.) – súwen aw; súwen balıqlardı awlaw ushın arnaladı. Súwen tek ǵana jaz aylarında (iyun ayınıń aqırı, iyul, avgust) bolıwına baylanıslı aqan awlarda usı mezgillerde salınadı dep keltirip ótken [3]. Al, T.Begjanovtıń miynetinde aqan aw (súwen) sugen aw – kóbinese súwen balıqlarǵa salınadı. Súwen balıqtıń oyını tek jazda ǵana bolıp, qısta bolmaydı [1]. Biraq, Qaraqalpaq tiliniń túsindirme sózliginiń I-IV tomlarında aqanaw boyınsha túsinik berilmegen. Aqpa (A.) – awdıń túri, kópshilik jaǵdaylarda kól suwına salınadı [3]. Balógóshki aw//balakushka (A.) – balıqshılıq quralınıń bir túri (Mr., Mar., Shege.). Bul sózdiń geypara jerlerde «balakushka» dep aytılıwın da gezlestiriwge boladı (Mr., Qız., P.-taw., Mar.). Balıqshılar aw, na’rete, jılım, balakoshka jetkerip beriw, qayıq, shana, sholpı, h’a’tte kerek dese asay, eskek tayawg’a shekem tayarlatıw – usı Ma’teke g’arrının’ moynında (K. Sultanov. «Ájiniyaz», roman... 76-b.). Salaman kók teńizge, Balakushka awımdı, Balakushka awımdı, (Sh. Mámbetmuratov. «Meniń Aralım», qosıqlar toplamı, 24-b.)[3]. Baspay (A.) – báhárde, gúzde suwdıń qaytar máhálinde kóller, aydınlardaǵı balıqlardıń kóp jıynalatuǵın jerinen olardı awlaw ushın arnalǵan qural (Mr., Kr., Tkr.). Baspay bassaq etip talay shalalıq, Shabaǵıńnan kóp aldandıq, Kegeylim... (A. Xojanbaev. «Kegeyliniń jaǵasında», qosıqlar toplamı. «Qaraqalpaqstan» baspası, Nókis, 1973, 8-b.) [3]. Al, T.Begjanovtıń miynetinde baspay – kóldegi, bólingen suwlardaǵı balıqlardı awlaw ushın qollanıladı. Bunıń eki jaǵıda ashıq boladı [1]. Sózlikte bekire ǵarmaq//bekire qarmaq (A.) – bekire balıqtı awlaw ushın arnalǵan qural. Onı temirdiń ushın iyip, mayıspaytuǵın bekkem temirden isleydi. Ushı qaytqanday bolsa qayrap turadı (Mr.). Qarmaqqa jem klenka yamasa qanday bolsa da teri qıstırsa boladı... Qarmaq bir salınsa bir yarım ayǵa shekem salınǵan orınnan ózgertpewge de boladı... (A. Bekmuratov. «Moynaqtıń mayakları»... 56-b.) [3]. 20 Iyun, 2025-Yil Berǵawbay//bergewbay jılım (A.) – balıqtı awlawǵa arnalǵan jılımnıń túri (Mr.). Onıń ataması rus tilindegi «bereg», «beregovoy» sózlerinen ózlestiriliwi itimal (TB, QTDM, 52) [3]. T.Begjanovtıń miynetinde bergewbay jılım – bunıń menen balıqtıń kóp túrleri awlanadı. Atı adam atına baylanıslı qoyılǵan bolsa kerek. t. b. [1]. Biraq, Qaraqalpaq tiliniń túsindirme sózliginiń I-IV tomlarında bergewbay jılım boyınsha túsinik berilmegen. Sózlikte dunay//duwanay aw (A.) – dunay dáryasınıń atamasına baylanıslı kelip shıqqan awdıń bir túri (Mr.) dep kórsetilgen [3]. T.Begjanovtıń miynetinde duwanay aw – balıqshılar bul awdıń Dunaydan kelgenligin aytadı. Biraq dáslep isleniwi Italiyadan shıqqan deydi jergilikli xalıq. Balıqshılıq kásibinde qollanatuǵın duwanay aw quralına túsindirmesi basqa sózliklerde túsinik berilmegen [1]. Jaǵa jılım (A.) – jazda sentyabr ayına deyin salınadı. Bunı salıw ushın on adam, tórt at kerek. (Mr.) [3]. Qol jazba jıynalǵan materiallarda jaǵa jılım – jazda salınadı. Bul jılımdı sentyabr ayına deyin paydalanıladı. Buǵan 10 adam 4 at kerek. Aqpa awdıń bir túri. Aqpa kóllerge salınadı. Jaǵaǵaza (A.) – hárqıylı balıqlardı awlaw ushın balıqshılar qamıstı jenship, onnan balıq awlaw quralın isleydi. Bunı kól, sayız suwlar hám teńiz jaǵalawlarında saladı (Mr.). Q-qaza. Qaraqalpaq dialektologiyalıq sózlikte usı tiykarda túsindirmesi berilgen [3]. Sózlikte jılım//jılım aw (A.) – balıq awlaw quralı. Jurtlar jılımın suwǵa sasa//salsa, men qırǵa salaman (Mr.). Bizler jılım menen balıq awladıq. Qısta jılım aw salınadı (Kr., Dob.). Dizile tartıp kárwanday, Sudnolar barar aldında, Ármanı tiri «márjanǵa» Jılımı batsa aydında (S. Ziyawov. «Terbeler tolqın»...28-b.) [3]. T.Begjanovtıń miynetinde basqa da jılımnıń túrleri kórsetilgen, qara jılım - balıqshılar bul jılım tuwralı mınaday anıqlama beredi. Bul jılım 8m boladı. Onı on eki adam saladı, al jazda bolsa, on adamǵa jetedi. Xalıq arasında «shawıt jıl