O‘SMIRLARNING O‘ZIGA ISHONCHI VA UNING O‘QISH MOTIVATSIYASIGA TA’SIRI

Аннотация

Ushbu maqolada o‘smirlarning o‘ziga bo‘lgan ishonchi va bu ishonchning ularning o‘qishga bo‘lgan motivatsiyasiga qanday ta’sir ko‘rsatishi masalasi tahlil qilinadi. Ilmiy-nazariy asoslar, psixologik yondashuvlar, empirik tadqiqot natijalari va amaliy tavsiyalar orqali o‘smirlik davrida o‘ziga ishonchning shakllanishi va uning ta’lim jarayonidagi roli chuqur yoritilgan. Shuningdek, o‘smirlarning motivatsiyasini oshirishga qaratilgan pedagogik va psixologik strategiyalar taklif etilgan. Tadqiqotlar natijasi o‘ziga ishonch bilan akademik muvaffaqiyat o‘rtasidagi ijobiy bog‘liqlikni tasdiqlaydi. Annotation: This article explores the impact of adolescents' self-confidence on their academic motivation. Through theoretical frameworks, psychological perspectives, empirical research, and practical strategies, the study examines how self-confidence develops during adolescence and its crucial role in the learning process. Furthermore, it presents evidence-based methods for enhancing students’ motivation. Research findings confirm a strong positive correlation between self- confidence and academic success among secondary school students. Zamonaviy jamiyatda shaxsning to‘laqonli rivojlanishi uchun eng muhim bosqichlardan biri bu o‘smirlik davridir. Bu davr nafaqat jismoniy o‘sish, balki psixologik va ijtimoiy shakllanish bosqichidir. Ayniqsa, shaxsiy fazilatlar – o‘zini anglash, o‘ziga ishonch va ijtimoiy rolini aniqlash kabi jihatlar bu bosqichda jadal rivojlanadi. O‘ziga ishonch — shaxsning o‘z imkoniyatlariga bo‘lgan ishonchi, mustaqil fikrlash va harakat qilishga tayyorligi, muvaffaqiyatga erisha olishiga bo‘lgan ijobiy munosabatdir. O‘smirlik davrida o‘ziga ishonchni shakllantirish nafaqat psixologik barqarorlik, balki ta’lim jarayonida faollik, motivatsiya va muvaffaqiyat bilan bevosita bog‘liqdir. Aynan shuning uchun ham ushbu maqola o‘smirlarning o‘ziga ishonchi va uning o‘qish motivatsiyasiga ta’sirini ilmiy asoslangan holda yoritishni maqsad qiladi. 148 SCIENCE SHINE INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL Issue 10(45), Volume 1 | ISSN 3030-377X | 20.05.2025 1. O‘ZIGA ISHONCH TUSHUNCHASI VA UNING PSIXOLOGIK ASOSLARI O‘ziga ishonch — bu shaxsiy ijobiy o‘zini baholashning asosiy mezonidir. Psixologiyada bu tushuncha turli tadqiqotchilar tomonidan turlicha izohlangan. Masalan, Bandura (1997) o‘ziga ishonchni o‘z harakatlari orqali ijobiy natijalarga erisha olish qobiliyatiga ishonch sifatida tariflaydi. O‘ziga ishonch yuqori bo‘lgan shaxslar yangi vazifalarga jur’at bilan yondashadilar, stress va bosim ostida samarali qarorlar qabul qila oladilar. Rosenberg (1965) tomonidan ishlab chiqilgan “Self-Esteem” modeli bo‘yicha o‘zini qadrlash darajasi bevosita shaxsning o‘ziga bo‘lgan ishonchi bilan bog‘liq. Ushbu yondashuvga ko‘ra, o‘zini yuqori baholaydigan o‘smirlar o‘quv motivatsiyasida faolroq, ijtimoiy muhitda esa muvaffaqiyatliroq bo‘ladilar. O‘ziga ishonch tarkibida quyidagi komponentlar mavjud:  Kognitiv komponent: o‘z imkoniyatlarini anglash;  Emotsional komponent: o‘zidan qoniqish va ijobiy hislar;  Ijtimoiy komponent: boshqalar bilan muloqotdagi ishonch. 2. O‘QISH MOTIVATSIYASI TUSHUNCHASI VA UNING SHAKLLANISH OMILLARI Motivatsiya — bu inson faoliyatini boshlash, davom ettirish va unga yo‘naltirishga sabab bo‘ladigan ichki kuchdir. Ta’lim jarayonida motivatsiya o‘quvchining bilim olishga bo‘lgan ichki yoki tashqi rag‘batini ifodalaydi. Deci va Ryan (1985) motivatsiyani ikki asosiy turga ajratadi: 1. Ichki motivatsiya — bilim olishdan zavqlanish, shaxsiy rivojlanish istagi; 2. Tashqi motivatsiya — mukofot, baho, ijtimoiy e’tirof yoki jazodan qochish kabi tashqi omillar. O‘smirlik davrida motivatsiya shakllanishiga quyidagilar ta’sir qiladi:  Ota-onalarning yondashuvi;  O‘qituvchi bilan ijtimoiy-psixologik munosabatlar;  Do‘stlar guruhi va tengdoshlarning bahosi;  O‘ziga bo‘lgan ishonch va ichki intilishlar. 3. O‘ZIGA ISHONCH VA O‘QISH MOTIVATSIYASI O‘RTASIDAGI BOG‘LIQLIK Psixologik tadqiqotlar shuni ko‘rsatmoqdaki, o‘ziga ishonchi yuqori bo‘lgan o‘quvchilar ta’lim jarayonida faolroq, muvaffaqiyatga erishish ehtimoli esa yuqoridir. 149 SCIENCE SHINE INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL Issue 10(45), Volume 1 | ISSN 3030-377X | 20.05.2025 Bandura’ning “O‘z-o‘zini samaradorlik nazariyasi”ga ko‘ra, shaxs o‘zining qandaydir topshiriqni bajara olishiga ishonsa, bu uning ichki motivatsiyasini oshiradi. Masalan, Zimmerman (2000) tomonidan olib borilgan tadqiqotlarda o‘ziga ishonch bilan akademik motivatsiya o‘rtasida ijobiy korelyatsiya mavjudligi aniqlangan. Ya’ni o‘ziga ishongan o‘quvchilar bilim olishdan zavqlanadi, mustaqil o‘rganishga moyil bo‘ladi. 4. EMPIRIK TADQIQOT: TADQIQOT METODOLOGIYASI VA NATIJALAR Tadqiqot Toshkent shahridagi 5 ta umumta’lim maktabida 13–16 yoshdagi 200 nafar o‘quvchi (100 qiz, 100 o‘g‘il bola) o‘rtasida o‘tkazildi. Ishlatilgan metodlar: Rosenberg Self-Esteem Scale — o‘zini qadrlash darajasini aniqlash; Academic Motivation Scale (AMS) — o‘qishdagi motivatsiya turlarini baholash. Tahlil usul