O‘ZBEKISTON AYRIM HUDUDLARIDA TARQALGAN ODDIY BANGIDEVONA (DATURA STRAMONIUM L) ENDOFIT BAKTERIYALARINI AJRATIB OLISH VA ULARNING BIOKIMYOVIY XUSUSIYATLARINI O‘RGANISH

Аннотация

Ushbu ilmiy ishda O‘zbekistonning ayrim tabiiy hududlarida o‘sadigan Oddiy bangidevona (Datura stramonium L.) o‘simligidan endofit bakteriyalarni ajratib olish hamda ularning biokimyoviy xususiyatlarini aniqlash bo‘yicha izlanishlar olib borildi. Tadqiqotda o‘simlikning ildiz, poya va barg qismlaridan steril sharoitda bakteriyalar ajratildi va maxsus oziq muhitlariga ekilib, morfologik hamda fiziologik belgilari asosida dastlabki identifikatsiya qilindi. Ajratilgan endofit bakteriyalar tarkibidagi biologik faol moddalar, jumladan indolil sirka kislotasi (IAA), sideroforlar, fosfatlarni eruvchanlashtirish qobiliyati va fermentativ faollik kabi omillar tahlil qilindi. Shuningdek, ularning antagonistik faolligi (patogen mikroorganizmlarga qarshi kurashish xususiyati) ham baholandi. Natijalar shuni ko‘rsatdiki, ayrim endofit shtammlar ekologik va agronomik ahamiyatga ega bo‘lib, ularni biologik o‘g‘itlar, o‘simlik o‘sishini rag‘batlantiruvchi vositalar va bioprotektorlar sifatida qo‘llash imkoniyati mavjud. Mazkur tadqiqot O‘zbekiston hududida o‘suvchi dorivor o‘simliklar mikrobiomasi va ularning tabiiy mikroflora boyligini o‘rganishda muhim bosqich bo‘lib, barqaror qishloq xo‘jaligi va biotexnologiya sohalari uchun istiqbolli ilmiy-amaliy ahamiyatga egadir. Kalit soʻzlar: Datura stramonium L, endofit bakteriyalar, biokimyoviy xususiyatlar, indolil sirka kislotasi (IAA), antagonistik faollik, sideroforlar, fosfatni eruvchanlashtirish, dorivor o‘simliklar mikrobiomassasi. Kirish. Hozirgi vaqtda ekologik toza, biologik samarali va barqaror qishloq xo‘jaligi tizimlarini rivojlantirishda o‘simlik mikrobiotasini, ayniqsa, endofit mikroorganizmlarni chuqur o‘rganish dolzarb ahamiyat kasb etmoqda. Endofit bakteriyalar o‘simlik to‘qimalarida yashab, unga zarar yetkazmasdan, aksincha, o‘sishini rag‘batlantiruvchi, stress omillarga chidamliligini oshiruvchi va himoya funksiyalarini kuchaytiruvchi mikroorganizmlardir. Ular o‘simlik bilan simbioz holatda yashab, biologik faol moddalar sintezi orqali o‘simlikning fiziologik holatiga bevosita ta’sir ko‘rsatadi. Oddiy bangidevona (Datura stramonium L.) O‘zbekiston florasida keng tarqalgan, dorivor va ayni vaqtda zaharli xususiyatlarga ega bo‘lgan o‘simliklardan biri hisoblanadi. U tarkibida alkaloidlar, flavonoidlar va boshqa ikkilamchi metabolitlarni jamlagan bo‘lib, nafaqat farmakologik, balki mikrobiologik jihatdan ham alohida qiziqish uyg‘otadi. Mazkur o‘simlikning endofit mikroflorasi, ayniqsa, tabiiy sharoitlarda yashovchi bakterial populyatsiyasi haqida ilmiy ma’lumotlar yetarli emas. Shu boisdan, ushbu tadqiqotda O‘zbekistonning sho‘r va quruq iqlimli hududlarida o‘suvchi bangidevona o‘simligidan endofit bakteriyalarni ajratib olish, ularning biokimyoviy xususiyatlarini aniqlash, o‘simlik-mikroorganizm o‘zaro ta’sirini o‘rganish hamda ularning potensial bioagent sifatidagi imkoniyatlarini baholash maqsad qilib olingan. Bu orqali biologik o‘g‘itlar, bioprotektorlar yoki o‘simlik o‘sishini rag‘batlantiruvchi vositalar ishlab chiqish bo‘yicha ilmiy asos yaratiladi. 146 “TABIIY FANLAR: DOLZARB MUAMMOLAR VA ULARNING YECHIMLARI” Material va metodlar Tadqiqot uchun eksperimental material sifatida O‘zbekistonning turli ekologik hududlarida (masalan, Samarqand viloyatining Pastdarg‘om va Bulung‘ur tumanlari) yovvoyi holda o‘sayotgan Oddiy bangidevona (Datura stramonium L.) o‘simligining sog‘lom namunalari tanlab olindi. O‘simlikning ildiz, poya va barg qismlari steril konteynerlarda laboratoriyaga olib kelinib, endofit bakteriyalarni ajratib olish uchun maxsus ishlov berildi. 1.Endofit bakteriyalarni ajratib olish: 1.O‘simlik to‘qimalari (ildiz, poya, barg) birinchi navbatda toza suvda yuvildi. 2.So‘ngra 70% etanol bilan 1 daqiqa davomida, keyin 2% natriy gipoxlorit (NaClO) eritmasida 3–5 daqiqa davomida sterilizatsiya qilindi. 3.Sterilizatsiyadan so‘ng namunalar 0,85% NaCl eritmasida chayildi va steril sharoitda maydalab, oziq muhitlariga(NA – nutrient agar) ekildi. 4.Inkubatsiya 28–30°C haroratda 48–72 soat davomida olib borildi. Ajratilgan bakterial koloniyalar morfologik belgilari (shakli, rangi, o‘sish xususiyatlari) asosida ajratib olindi va toza kultura holatiga keltirildi. Biokimyoviy tahlillar: Ajratilgan endofit shtammlar quyidagi biokimyoviy xususiyatlari bo‘yicha baholandi: 1.Indolil sirka kislotasi (IAA) sintezi – Salkovskiy reagent yordamida spektrofotometrik usulda. 2.Proteaza, amilaza va katalaza fermentlarining faolligi – klassik fermentativ testlar yordamida. 3.Antagonistik faollik – fitopatogen zamburug‘ (masalan, Fusarium oxysporum, Alternaria spp.)larga nisbatan Petri kosasida “dual culture” usuli bilan baholandi. Tajribalar va natijalar Tadqiqot davomida O‘zbekistonning turli hududlarida o‘suvchi Oddiy bangidevona (Datura stramonium L.) o‘simliklaridan endofit bakteriyalar ajratib olindi. O‘simlikning ildiz, poya va barg qismlari steril sharoitda tahlil qilindi. Endofit bakteriyalarni ajratish jarayonida olingan barcha namunalar nutrient agar (NA) muhitla