XITOY LOVIYASINING EKISH TEXNOLOGIYASI VA AHAMIYATI

Аннотация

Maqolada Xitoy loviyasining yetishtirish texnologiyasi berilgan, shuningdek uning turli biologik xususiyatlari ahamiyati. Organizm uchun foydali jihatlari ham keltirilgan. Bundan tashqari ekish meyori o’g’itlash jarayonlari ham berilgan. Kalit so’zlar. Kalsiy, shudgor, tropik, karbon suvlari,takroriy ekin Xitoy loviyasi issiqsevar o’simlik. Urug’ni unib chiqishi uchun maqbul harorat 15-20 C. Maqbul sharoitda maysa 5 kunda paydo bo’ladi. Shimoliy mintaqa (Toshkent) 14.2 C haroratda maysa 22 kunda 16 C da 15 kunda paydo bo’ladi. Maysa 0.1 C da nobud bo’ladi. Qurg’oqchilikda nisbatan bardoshli. Vinga Xitoy lo’viyasi qumloq va loyli tuproqlarda yaxshi o’sadi. Unumdorligi yuqori bo’lgan tuproqlarda vegetativ maysa ko’p hosil bo’ladi. Tez oishar 60-70 kun, o’rta pishar 70-100 kun va kech pishar 150 kundan ortiq. Gullashi pasdan yuqoriga qarab gullaydi. Meva o’rtacha 60% gullardan hosil bo’ladi. Yetishtirish texnologiyasi, Makkajoxori joxori, tehnik ekinlar, poliz ekinlar bu ekin uchin yaxshi o’tmishdosh hisoblanadi. Avstraliyada Xitoy makkajo’hori yoki shirin jo’xori bilan keng qatorlab ekishadi, qator orasi 60-70 sm. Ekinlar qator oralab ekiladi. Bunday ekish usulida Xitoy loviyasi tuproqni yemirishdan saqlaydi. Ekish me’yori 300-400 mming dona urug’ vazni bo’yicha 30-50 kg/ga. Ekish chuqirligi 4-6 sm.Don uchun Vigna keng qatorlab ekilib qator orasi 60-100 sm, ekish meyori 69-136kg/ga. (1-rasm) Oʻgʻitlash.Kalsiy yetarli boʻlsa ingkellatsiya jarayoni yaxshi oʻtadi, chunki kalsiy tugunak bakteriyalar uchun ozuqa boʻladi. Hosilni yigʻish amal davrida qator orasiga ishlov beriladi , 1-3 marotaba sugʻoriladi. Dukkakning 50% yetilganda hosilni yigʻish mumkin. Oʻzbekiston sharoitida ertapishar nav 85 kunda yetiladi. Ahamiyati oziq ovqat xavsizligi muomosi tufayli bu ekinga eʼtibor oshadi, toʻyimli yorma va yem-xashak tayyorlash mumkin. Vignaning doni oziq ovqatda, poya va bargi yem xashak sifatida qoʻllaniladi. Xitoy loviyasi tropik, subtropik janubiy mo’datil mintaqalarda yetishtiriladi. Oʻzbekistonda loviya yetishtirish qishloq xoʻjaligi sohasida muhim 140 “TABIIY FANLAR: DOLZARB MUAMMOLAR VA ULARNING YECHIMLARI” ahamiyatga ega boʻlib dukkakli ekinlar orasida salmoqli oʻrin egallaydi. 2022-yil hosil uchun respublika hududida 330.5 ming gektardan ortiq maydonlarga dukkakli don ekinlar ekilgan boʻlib shundan 35.8 ming gektar (11%) larga ekin ulishoga toʻgʻri keladi. (2-rasm) Loviya ekiladigan asosiy hududlar quyidagi viloyatlar yetakchilik qiladi. Andijon, Namangan, Fargʻona, Jizzax, Samarqand, Toshkent, Qashqadaryo, Surxondaryo, Sirdary. Loviya ekinning oʻsish davri qisqa, ertapisharligi sababli respublikamiz sharoitida bir yilda ikki marta don xosil yetishtirish imkoniyati mavjud jumladan erta bahorda asosiy ekin sifatida va kuzgi boshoqli don ekinlari boʻshagan maydonlarga takroriy ekin sifatida ekish tavsiya etiladi. Foydalanilgan adabiyotlar: 1.Atabayeva X., Xudoyqulov Z. O’simlikshunoslik. –Toshkent, Fan va texnologiya nashriyoti. -2018. 189-b. 2.Вехов В. Н., Губанов И. А., Лебедева Г. Ф. Культурные растения СССР / отв.ред. Т. А. Работнов. -М.: Мысль,1978. -40л.ил.,336 с.(Справочники-определители географа и путешественника). -100 000 экз. 3.Ж.И.Орлова. Всё об овощах. -Москва:Агропромиздат,1986.-С. 6. -222 с 4.Paul Gepts. Origin and evolution of common bean: past events and recent trends (англ.) // HortScience :journal. -1998. -December(vol.33, no.7).-P. 1124- 1130. Архивировано 19 октября 2015 года. 5.Umumiy biologiya - M.T Shoyusupov, M.O Joʻrayev ,,Agrobiolgiya asoslari" A.Rahimov. 6 WWW.biologiya.uz 7. https://agro-olam.uz/fasol-etishtirish-usullari/ 141