TERI LEYSHMANIOZINI DAVOLASHDA XITOZON SAMARADORLIGINI BAHOLASH

Аннотация

Hozirgi vaqtda teri leyshmanioziga 98 ga yaqin mamlakat endemik hisoblanadi. 350 milliondan ortiq odam xavf ostida yashaydi. 12 milliondan ortiq odam allaqachon yuqtirgan va har yili yangi holatlar soni 1,5-2 millionni tashkil etadi. Teri leyishmaniozi issiq iqlimli hududlarda uchraydi. Xususan, O‘zbekistonning Qashqadaryo, Surxandaryo, Jizzax, Buxoro, Samarqandning ayrim hududlarida endemik o‘choqlari bor. Teri leyshmaniozi yaralarini davolashda bir qator preparatlardan foydalanish samarali natija bermagan. Tadqiqotimizda teri leyshmaiozi yaralarini davolashda xitozon aminopolisaxaridning biotibbiyotdagi ahamiyatiga bog'liq holda ta'sir etish samaradorligi o‘rganilgan. Kalit so‘zlar: xitozon, teri leyishmaniozi, aminopolisaxarid, antileishmanial, biomoslashuvchan, Amfoteritsin B, L.major, L.tropica. Kirish. Leyshmanioz — odam va xayvonlarda uchraydigan kasallik. Koʻproq tropik va subtropik iqlimli mintakalarda qayd etiladi. Leyshmaniyalar qoʻzgʻatadi va iskabtoparlar orqali yuqadi. Infeksiya manbai kemiruvchilar hisoblanadi. Teri leyshmaniozi (yomon yara) va ichki aʼzolar visseral leyshmaniozi farq qilinadi. Visseral leyshmanioz "kalaazar" deb ham yuritiladi. Kasallikning bu turi bilan koʻproq bolalar kasallanadi (birinchi boʻlib kasallik qoʻzgʻatuvchisini topgan ingliz vrachi U.Leyshman nomidan olingan). U surunkali kechadi, ichki aʼzolar jiddiy zararlanadi; dam-badam isitma xuruj qilishi, jigar va taloqning nihoyatda kattalashuvi, anemiya va juda oriklab ketish kasallikka xos alomatlardir [5]. Muammoning dolzarbligi. Teri leyshmaniozi ((Leishmaniasis cutanea) - bu tropik va subtropik iqlim uchun transmissiv xarakterga ega bo’lgan, dunyoning 98 mamlakat hududida endemik hisoblangan, parazitar kasallik. 350 milliondan ortiq odam xavf ostida, 12 milliondan ortiq odam allaqachon yuqtirgan va har yili yangi holatlar soni 1,5-2 millionni tashkil etadi. Tadqiqot maqsadi: Teri leyishmaniozini davolashda xitozon samaradorligini baholashga oid dunyoda amaloga oshirilgan tadqiqotlarni tahlil qilishdan iborat. Tadqiqot usullari: Tadqiqot davomida bir nechta biokimyoviy tahlillar, klinik farmokoligik usullardan foydalanib teri leyshmaniozini davolashga oid tadqiqot ishlari o‘rganib chiqilgan bo‘lib,. xitozonning olinish va organizmdagi biokimyoviy jarayonlardagi ahamiyati tahlil qilingan. Ma’lumotlar tahlili. 1-rasmdan ko’rinib turibdiki, Xitozan tasodifiy taqsimlangan b-(1→4)- bog'langan D-glyukozamin va N-asetil-d-glyukozamindan tashkil topgan chiziqli polisaxariddir. U qisqichbaqalar va boshqa qisqichbaqasimonlarning xitin qobig'ini davolashdan olingan. deasetilatsiya jarayoniga olib keladigan natriy gidroksid kabi ishqoriy modda. Uni qo'ziqorin manbasidan ham olish mumkin. Deatsetillanish foizini NMR spektroskopiyasi yordamida aniqlash mumkin va u tijorat xitozanlarida 60% dan 100% gacha. Savdoda ishlab chiqarilgan xitosanning molekulyar og'irligi 3800 dan 20 000 Daltongacha. Chitosanning aminokislotalarining pKa qiymati ~ 6,5 ni tashkil qiladi, bu neytral pH da sezilarli protonatsiyaga olib keladi, pH pasayishi va 129 RESPUBLIKA ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI 7-8-MAY 2025-YIL deatsetillanish foizi bilan ortadi. Bu xususiyat xitosanni ham suvda eriydigan, ham biologik yopishtiruvchi qiladi, shilliq qavatlar kabi manfiy zaryadlangan yuzalarga osongina bog'lanadi [2]. Bu biomoslashuvchan va biologik parchalanadigan polimer bo'lib, epiteliya sirtlari bo'ylab qutbli dorilarni tashishni sezilarli darajada yaxshilaydi[3]. 1-rasm. Xitozan polimerining kimyoviy tuzilishi. Ko’plab adabiyotlardagi ma’lumotlardan bizga ma’lumki, Leishmania protozoa paraziti keltirib chiqaradigan murakkab parazitar kasallik bo'lgan leyshmaniazlarga qarshi kurash terapevtik va emlash darajasida doimiy innovatsiyalarni talab qiladi. Xitosan esa turli yo'llar bilan boshqarilishi mumkin bo'lgan biomoslashuvchan polimer bo'lib, antileishmanial strategiyalarda qo'llaniladigan ko'plab fazilatlarga ega. Ushbu sharh antileishmanial ilovalar uchun xitosan tadqiqotlaridagi so'nggi yutuqlarni taqdim etadi. Xitozanning ta'sir qilish mexanizmi to'g'risidagi dastlabki ma'lumotlar kislotali pH sharoitida optimal in vitro ichki faolligini aniqladi, yuqori molekulyar og'irlikdagi xitozan eng samarali shakl bo'lib, pinotsitoz bilan so'riladi va leyshmaniya bilan kasallangan makrofaglarning parazitofor vakuolalarida to'planadi. Bundan tashqari, xitozanning immunomodulyatsion ta'siri ham leyshmaniozni davolashda, ham innovatsion vaktsinalarni ishlab chiqishda qo'shimcha qiymat hisoblanadi. Xitozan kimyosining yutuqlari amin guruhlari bo'yicha farmakomodulyatsiya qilish imkonini beradi, turli o'lchamdagi yangi polimerlar uchun turli xil imkoniyatlar ochadi va tanlangan yuborish yo'llariga moslashtirilgan fizik-kimyoviy xususiyatlar. Eksperimental leyshmanioz modellarida visseral va teri leyshmaniozini davolash uchun turli xil formulalar o'rganilgan va xitozan amfoterisin B kabi klassik dorilar bilan dori kombinatsiyasi orqali kuchaytiruvchi rol o'ynashi mumkin [1].