Научные статьиM.H.Sayidova, S.U.Pulatova2025
КОЛЛЕКТОР-ЗОВУР СУВЛАРИНИ БИОКИМЁВИЙ ТОЗАЛАШ ВА УЛАРДАН ҚАЙТА ФОЙДАЛАНИШ
Хожамуратова Роза Тажимуратовна · Жангабаев Данияр Мансурович · Иманмурзаев Адилбек Қалдибаевич
Современная наука и исследования · 2025
Аннотация
Тезисда асосан сув ва қишлоқ хўжалигида ишлаб чиариш ва саноатда ишлатиладиган оқова сувларни сифатини яхшилаш ва уни бир неча усуллар билан тозалаш усуллари клтирилган. Калит сўзлар: мелиорация, миграция, сувнинг ирригация сифати, коллекторлар, тупроқ, тузларнинг кўчиши. Кириш: Мелиорацияланадиган ерларда қишлоқ хўжалиги ишлаб чиқариши жараёнида минерал ва органик бирикмалар, шу жумладан, заҳарли моддалар миграцияси жадаллашади. Натижада қуритиш ва суғориш коллектор-дренаж сувлари тузлар, биогенлар, пестицидларнинг юқори миқдорини ўз ичига олади, оғир металлар ва бошқа ифлослантирувчи моддалар. Асосий бўлим: Ифлосланган коллектор-зовур сувларининг сув экотизимларига оқизилиши ер усти ва ер ости сувларининг ифлосланишига, улардан суғоришда фойдаланиш эса тупроқ унумдорлиги, ҳосилдорлик ва қишлоқ хўжалиги маҳсулотлари сифатининг пасайишига олиб келади. Ушбу салбий жараёнларнинг олдини олиш ва гидромелиоратив тизимларнинг экологик хавфсизлигини ошириш учун коллектор-дренаж сувларидан оқилона фойдаланиш ва гидромелиоратив тизимларнинг сифатини ошириш зарур. Агар бир неча ўн йиллар олдин дарё ҳавзаларида фақат дарё сувлари оққан бўлса, ҳозирги вақтда ҳавзаларнинг суғориладиган зонаси доирасида коллектор-дренаж сувлари ҳам шаклланмоқда. Бу сувларнинг миқдори жуда катта, фақат Ўзбекистон ҳудудида уларнинг йиғинди ҳажми йилига 20-22 км3 Орол денгизи ҳавзаси бўйича эса 30-31км3 ни ташкил этади. Коллектор-зовур сувларининг (КЗС) умумий оқимидан дарёларга 46% дан 51% гача олиб кетилади, шундан суғоришга 3% га яқини, асосан, Самарқанд, Тошкент, Сирдарё, Андижон, Наманган, Жиззах, Фарғона ва Навоий вилоятларида фойдаланилади. Дренаж сувларининг қолган қисми, тахминан 50%, вилоятдан ташқарига табиий пастликларга чиқарилади. Энг кўп КБТ Қорақалпоғистон Республикаси, Фарғона водийси, Хоразм, Сирдарё ва Бухоро вилоятларида қайд этилмоқда. Умуман олганда, КДВ сифати ҳақида фикр юритиш қийин, чунки улар бўйича тизимли кузатувлар фақат танлаб ва асосан минераллашув бўйича олиб борилади. Бошқа ингредиентлар бўйича ифлосланишни аниқлаш деярли олиб борилмайди. Аммо қишлоқ хўжалиги ишлаб чиқаришини кимёлаштириш, коллекторларга оқова сувларни ташлаш фактларининг мавжудлиги ва бошқалар дренаж сувлари пестицидларнинг қолдиқ миқдорлари, минерал ўғитлар ва бошқа ифлослантирувчи моддалар билан ифлосланганлигидан далолат беради. Қорақалпоғистон гидрогеология-мелиорация экспедицияси (ҚҚГМЕ) маълумотларига кўра, коллектор-зовур сувларининг кимёвий таркиби КС-1 коллекторида сув 80 “TABIIY FANLAR: DOLZARB MUAMMOLAR VA ULARNING YECHIMLARI” минерализацияси 3,89-4,86 г/л, КС-3 коллекторида 4,03 дан 6,22 г/л гача, КС-4 да 2,28 дан 3,27 г/л гача, Қўнғирот коллектор ташламасида (ККС) 2,93 дан 3,85 г/л гача, Бош чап қирғоқ коллекторида (ГЛК) 3,5 дан 4,3 г/л гача, ККС нинг ўнг тармоғида 2,70 дан 4,94 г/л гача ва Устюрт коллекторида 2,27 дан 2,82 г/л гача ўзгарган. Коллекторлардаги сувнинг асосий кимёвий таркиби хлорид-сульфат-магний-натрийли (ХС-МН). Суғориладиган ерлардан келадиган коллектор-зовур оқимининг кимёвий таркиби ва ҳажми суғоришга бериладиган сув миқдорига, тупроқнинг шўрланиш ва ифлосланиш даражасига, характерига, грунтларнинг фильтрация хоссаларига, сизот сувларининг сатҳи ва режимига, коллектор-зовур тармоғининг ҳолатига, суғориш режимига ва суғориш техникасига, экинларнинг таркибига, об-ҳаво шароитига, хўжалик ва бошқа омилларга боғлиқ бўлади. Сув экотизимлари учун энг хавфлиси шоли тизимларининг коллектор-зовур сувлари билан биогенлар, пестицидлар ва оғир металларнинг жадал олиб чиқиб кетилишидир. Шу сабабли, сув экотизимларини оқова сувлар билан ифлосланишдан ҳимоя қилиш учун дренаж сувлари, гидромелиоратив тизимларнинг экологик хавфсизлигини ошириш, коллектор-дренаж сувлари сифатини яхшилаш муаммосини ҳал қилиш зарур. Сифатни яхшилаш учун коллектор сувларини тозалашнинг биокимёвий усулларидан фойдаланиш мумкин, улар ёпиқ сув таъминоти тизимларида эрийдиган моддаларни йўқотиш учун қўлланилади, бунда органик ифлослантирувчи моддалар концентрацияси 30 000 мг/л гача, ноорганик моддалар эса атиги 500 мг/л гача етиши мумкин. Ушбу турдаги усуллар стандарт кимёвий реакцияларга асосланган: нейтраллаш, оксидлаш ва қайтариш. Оқава сувларни зарарсизлантириш. Нордон сувларни нейтраллаш учун натрий гидроксид NаОH, калий гидроксид КОH, натрий карбонат Nа CО , аммиакли сув NH ОN, 2 3 4 кальций карбонат CаCО , магний карбонат МгCО , доломит (CаCО ·МгCО ), цемент 3 3 3 3 ишлатилади. Энг арзон реагент кальций гидроксиди (оҳак сути Ca (ОH) ) бўлиб, унинг 2 таркибида 5...10% фаол оҳак Ca (ОH) мавжуд. Баъзан зарарсизлантириш учун ишлаб 2 чиқариш чиқиндиларидан фойдаланилади. Таркибида сульфат кислотаси бўлган ишлаб чиқариш оқова сувларини нейтраллашда қўлланиладиган реагентга қараб реакция қуйидаги тенгламалар бўйича боради: H SO + Ca (OH) = CaSO + 2H O 2 4 2 4 2 H SO + CаCО = CаСО + Ҳ О + CО 2 4 3 4 2 2 Фаол хлор билан оксидлаш. Хлор ва унинг таркибидаги моддалар энг кенг тарқалган оксидловчилардир. Улар оқова сувларни водород сульфид, гидросулфид, м
Доказательный фрагмент
«Тезисда асосан сув ва қишлоқ хўжалигида ишлаб чиариш ва саноатда ишлатиладиган оқова сувларни сифатини яхшилаш ва уни бир неча усуллар билан тозалаш усуллари клтирилган.»
Образец извлечения
Демо-превьюТезисда асосан сув ва қишлоқ хўжалигида ишлаб чиариш ва саноатда ишлатиладиган оқова сувларни сифатини яхшилаш ва уни бир неча усуллар билан тозалаш усуллари клтирилган. Полный текст публикации CiteX не хранит — доступ к первоисточнику открывается по DOI согласно лицензии издателя и выбранному плану.
- Цитирований
- 0
- Просмотров
- 0
- Тип
- Журнал
- Страна
- Узбекистан
- Ключевые слова
- мелиорация, миграция, сувнинг ирригация сифати, коллекторлар, тупроқ, тузларнинг кўчиши.
Смежные источники
Общество и инновацииKhosiyat MAMATKULOVA2024
Научные статьиI.B.Yangiboyev, E.X.Berdanov +22025
МонографииK.J.Murodov2026