ALLERGIK BEMOR UCHUN LANDSHAFT O‘SIMLIKLARINI TANLASH MEZONLARI

Аннотация

Ushbu maqolada O‘zbekiston Respublikasi janubiy hududi hisoblangan Termiz shahrida olib borilayotgan aerobiologik monitoring natijasida olingan ma’lumotlar tahlil qilinadi. Shuningdek, maqolada allergen o‘simliklar gulchanglari konsentratsiyasi allergiya kasalligiga moyil insonlar salomatligiga salbiy ta’siri va ushbu xavfni oldini olish maqsadida kam allergen bo‘lgan o‘simliklar bilan shahar landshaftini loyihalash bo‘yicha tavsiyalar keltiriladi. Polen bilan bog‘liq allergiya bilan og‘rigan bemorlar o‘zlarining landshaftlaridagi alomatlarni qo‘zg‘atadigan turlardan xavotirda. Bunday vaziyatlarda allergologlardan ko‘pincha maslahat so‘raladi, ammo bemorlarga allergen o‘simliklarni tanib olishda va ularga shaxsiy ta’sir qilishdan qochish strategiyalarida yordam beradigan mavjud ma’lumot manbalari kam. Obodonlashtirish va bog‘dorchilik ishchilari ham bir nechta ishonchli tajribalarga ega va ular odatda o‘simliklarning salbiy xususiyatlarini emas, balki ijobiy jihatlarini maqtaydi. Ushbu maqolaning maqsadi, ICMA aerobiologiya bo‘limi tomonidan tuzilgan landshaft allergenlari bo‘yicha ishchi guruhining natijalarini taqdim etishdan iborat bo‘lib, u mavjud bilimlardagi bo‘shliqlarni to‘ldirish va past allergen landshaft yaratish bo‘yicha ko‘rsatmalar ishlab chiqish edi. Kalit so‘zlar: polen, landshaft, allergiya, aerozol, ko‘kalamzorlashtirish, anemofil, ekologiya, aerobiologiya, ICMA. O‘simliklar mahalliy havo massalariga aerozollangan polen deb ataladigan reproduktiv hujayralarni ishlab chiqaradi. Garchi gulchanglarning cho‘kishi odatda manbaga yaqin joyda sodir bo‘lsa-da, mintaqalar, shtatlar va hatto butun mamlakatlar bo‘ylab gulchanglarni tashish misollari mavjud [4]. Gulchanglar changlanishi shaharda ham, qishloqda ham sodir bo‘ladi va havodagi darajalar turlar orasida farq qiladi, eng yuqori konsentratsiyalar odatda bahorda va yozda (o‘t o‘simliklar uchun kuzda) qayd etiladi [3]. Moxlar va qirqquloqlar odatda cheklangan joylarda oz miqdorda bo‘lsa-da, havo oqimlari bilan tarqaladigan sporalar hosil qiladi. Bundan farqli ravishda, ignabargli daraxtlar va ba’zi gulli o‘simliklar yuqori mahalliy konsentratsiyaga erishishi mumkin bo‘lgan ko‘p miqdorda gulchanglarni ishlab chiqarishi mumkin [1]. Shu bilan bir qatorda, mintaqaviy va kontinental masofalarda havo massalarida yura oladi. Ignabargli va gulli o‘simliklarning gulchanglari allergen klinik ahamiyatga ega bo‘lishi mumkin. To‘liq gulchangni oldini olish haqiqatga to‘g‘ri kelmaydigan kontekstda maqola tanlash mezonlari, oldini olish strategiyalari va bemorlar tomonidan landshaft muhitidagi umumiy gulchang yukini kamaytirish uchun tanlanishi mumkin bo‘lgan past allergen o‘simliklar bo‘yicha ko‘rsatmalarni taqdim etadi. Anemofil (shamol bilan changlanadigan) turlarga qaraganda, tarqalish vektori sifatida hasharotlarni talab qiladigan va odatda kamroq miqdorda gulchang ishlab chiqaradigan entomofil o‘simliklarga alohida e’tibor qaratilgan [3, 5]. Ko‘kalamzorlashtirish tadbirlarini amalga oshirishda duch kelishi mumkin bo‘lgan boshqa biologik xavflar qo‘shimcha ravishda ko‘rib chiqiladi va bog‘bonlar, landshaft va bog‘dorchilik sanoati xodimlarini himoya qilish maqsadida ushbu xavflarning oldini olish usullari taqdim etiladi . Mazkur maqolada keltirilgan yo‘riqnoma oxir-oqibat ko‘plab sohalar 73 RESPUBLIKA ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI 7-8-MAY 2025-YIL uchun foydali manba bo‘ladi, shuningdek o‘zlarining landshaft muhitida allergen yukini kamaytirishga intilayotgan bemorlarni himoya qilishda yordam beradi. Material va metodlar: Respublikamizning 8 ta hududida aerobiologik monitoring ishlari yo‘lga qo‘yilgan. Aerobiologiya bo‘limi tomonidan maxsus Lanzoni VPPS 2010 chang tuzog‘i baland binolar tomiga o‘rnatilgan. Ushbu qurilma yordamida shahar atmosfera tarkibida mavjud aeroplanktonlarning palinologik tarkibi, zamburug‘lar va bakteriya sporalari kuzatiladi va o‘rganiladi. ICMA bergan ma’lumotlarga muvofiq, respublikamiz miqyosida 20 dan ortiq turdagi allergen o‘simliklarning polen donachalari atmosferada tarqalgan. Ushbu o‘simliklar sezuvchanligi yuqori bo‘lgan odamlar salomatligi uchun jiddiy xavf tug‘diradi [2]. Holatdan kelib chiqqan holda shaharlarni kam allergen o‘smliklar bilan ko‘kalamzorlashtirish maqsadga muvofiqdir. ICMA taqdim etgan ma’lumotlarga muvofiq quyidagi o‘simliklarning polen donalari allergenlik xususiyatiga ega: sarv, o‘rmon yong‘og‘i, shumtol, tol, qandag‘och, qora qayin, qora qarag‘ay, terak, chinor, eman, qarag‘ay, qayin, jo‘ka, qayrag‘och, sho‘radoshlar, zubturum, ambroziya, shuvoq, boshoqdoshlar, otquloq (1-rasm). 1-rasm. Shahar landshaftida uchraydigan ba’zi allergen o‘simliklar. Yuqoridagi o‘simliklarning aksariyati qator shaharlarda manzarali o‘simliklar sifatida shaharlarni ko‘kalamzorlashtirishda foydalaniladi. Adabiyotlardan ma’lumki allergen o‘simliklar polen konsentratsiyasini kamaytirish uchun ularni doimiy kam allergen o‘simliklar bilan o‘rash tavsiya etiladi. Shahar o‘simliklari xavfini baholash uchun atmosferadagi gulchangla