ФИЛОСОФИЯ ЭКОЦЕНТРИЗМА

Аннотация

The article analyzes the consequences of ecocentrism. Geoethics also considers the negative consequences of major ethical issues related to the interaction of humans with the planet, as well as the impact of human actions on the environment. Keywords: ecocentrism, ethical principles, economic system, natural resources, environment. Ayni vaqtda “yashil” energetika iqtisodiyotimiz drayverlaridan biriga aylanmoqda”. Shu yo‘nalishda O‘zbekiston Birlashgan Millatlar Tashkiloti tomonidan qabul qilingan ikkita muhim rezolyutsiyaning tashabbuskori bo‘ldi [1]. Bu kabi tashabbuslar masalaning falsafiy tomonlariga e’tibor qaratish, 2025-yilning “Atrof-muhitni asrash va “yashil” iqtisodiyot yili” deb e’lon qilinishi bilan bog‘liq masalalarni chuqur ilmiy tahlil qilish zaruratini vujudga keltiradi. Ijtimoiy-falsafiy adabiyotlarda tabiat bilan uyg‘un yashashga doir qarashlar ekotsentrizm falsafasi deb ataladi. Ekotsentrizmning muhim jihati uning geoetika bilan aloqasi bo‘lib, u ekologik axloqning muhim mavzusiga aylandi. Geoetika yerdagi tabiiy resurlardan foydalanishning ahloqiy masalalariga bag‘ishlangan mustaqil ilmiy yo‘nalish hisoblanadi va uning asosochisi Vaslav Nemesdir [2]. Dastlab geoilmiy ish uchun axloq kodeksi sifatida ko‘rilgan geoetika odamlarning sayyora bilan qanday munosabatda bo‘lishi haqidagi katta axloqiy masalalarni o‘z ichiga oladi. Bu o‘zgarish inson va tabiat munosabatlarining murakkab tabiatini ko‘rsatadi, bu yerda axloqiy mulohazalar faqat insonga qaratilgan qarashlardan tashqariga chiqishi kerak. Ba’zi geoyetik tarafdorlari zaif antropotsentrizmni targ‘ib qiladi, bu esa tabiatga nisbatan axloqiy ma’suliyatni yangi tushunishga imkon beradi. Biroq, bu sohada antropotsentrik bo‘lmagan axloqiy nuqtayi nazarlarni, ayniqsa ekotsentrizmni geoyetik munozaralarga qo‘shishga chaqiriqlar ortib bormoqda. "Geoetika muqarrar ravishda epistemik antropotsentrik xususiyatga ega bo‘lsa-da, axloqiy antropotsentrik bo‘lishi shart emas" degan e’tirof ekologik fazilatlar va ma’suliyat haqida suhbatlar uchun eshikni ochadi [3]. Bundan tashqari, ekotsentrizm bilan bog‘liq axloqiy muammolar, asosan, inson ehtiyojlarini ekologik muvozanatdan ustun qo‘yadigan iyerarxiyalarni rad etishdan kelib chiqadi. Ushbu falsafiy qarash an’anaviy iqtisodiy faoliyat va barqaror amaliyotga bo‘lgan ehtiyoj o‘rtasidagi to‘qnashuvlarga olib kelishi mumkin. Ekotsentrizm atrof- muhitning yaxlitligiga yanada integratsiyalashgan yondashuvni talab qilar ekan, ko‘pincha bu boradagi siyosatni ishlab chiqishda va insonning manfaatlari uzoq muddatli ekologik farovonlikka zid keladigan real vaziyatlarda keskinliklar paydo bo‘ladi. Ayniqsa, iqtisodiy o‘sish holatlarida, bunday axloqiy muammolar inson xatti-harakatlari bilan ekologiyani muhofaza qilish bilan adpi.uz universaljurnal.uz 829 SUN'IY INTELLEKTNI PEDAGOGIK TA'LIMGA INTEGRATSIYA QILISH:MUAMMO VA YECHIMLAR mavzusida xalqaro ilmiy-amaliy anjuman materiallari. Andijon. 23-25 aprel 2025-yil adolatli muvozanatlashadigan siyosatni rag‘batlantirish uchun chuqur falsafiy muhokamani talab qiladi. Ekotsentrizm haqidagi munozara uning nazariy asoslari va amaliy qo‘llanilishiga ta’sir ko‘rsatgan bir qancha yirik nazariyotchilar tomonidan shakllantirilgan. Ushbu mavzudagi muhim shaxslardan biri sayyora chegaralari g‘oyasini yaratgan ekologdir. Ushbu konsepsiya atrof- muhitga doimiy zarar yetkazmaslik uchun amal qilishimiz kerak bo‘lgan turli xil ekologik cheklovlarni belgilaydi. Bu nuqtayi nazar, bu chegaralardan chiqish nafaqat hayvonot va o‘simliklar hayotiga, balki inson salomatligiga ham xavf tug‘dirishidan dalolat beradi, kelajak avlodlar va boshqa tirik mavjudotlar oldidagi mas’uliyatimiz haqida axloqiy savollar tug‘diradi. Ba’zi tanqidchilarning ta’kidlashicha, bu g‘oya barqaror rivojlanishni qat’iy qo‘llab-quvvatlasa ham, qat’iy cheklovlarni qo‘llash orqali murakkab ekologik munosabatlarni soddalashtirishi mumkin. Ekolog hamda faylasuf orlimlarning fikricha, ushbu chegaralar haqidagi argumentlar ekotsentrizmda mavjud bo‘lgan axloqiy muammolarni ochib beradi, ayniqsa, ushbu masalalar bo‘yicha akademik tadqiqotlarda muhokama qilinganidek, inson ehtiyojlarini atrof-muhitni muhofaza qilish bilan muvozanatlashga oid bo‘lganda yaqqol namoyon bo‘ladi [4]. Bundan tashqari, iqlim o‘zgarishini xavfsizlik muhokamasiga olib chiqish ekotsentrik g‘oyalarga yanada dolzarb ekanligini ko‘rsatadi. Iqlim o‘zgarishini xavfsizlik masalasi sifatida ko‘rish jamiyatlarning bir-biriga va atrof-muhitga nisbatan axloqiy burchlari haqida turlicha qarashlarni ko‘rsatadi. Bu sohadagi muhim hissalardan biri ekologik xavfsizlik g‘oyasi bo‘lib, u ekotizimlarning mustahkam bo‘lishi zarurligini ta’kidlaydigan va butun dunyo bo‘ylab aholi duch keladigan turli muammolarni tan oladigan xavfsizlikning to‘liq ko‘rinishini targ‘ib qiladi. “Har qanday ekologik vaziyat obyektiv ravishda biosfera ichki muvozanatlarining buzilishidan, ya’ni tabiatga antropogen, texnogen ta’sirlar natijasida yuzaga keladi” [5]. Ushbu asos iqlim o‘zgarishi