ВЛИЯНИЕ РАДИАЦИИ НА ФОРМИРОВАНИЕ ЗЛОКАЧЕСТВЕННЫХ ОПУХОЛЕЙ

Аннотация

Radiation is one of the environmental factors that poses a threat to human health and plays an important role in the development of malignant tumors. This thesis analyzes the effects of ionizing radiation at the cellular level, DNA damage, mutations, and the mechanisms of tumor development. It also highlights the significance of different radiation sources (natural and artificial), their doses, and duration of exposure in increasing tumor risk. The research findings may serve as a basis for reducing radiation hazards and developing preventive measures. Keywords: Radiation, malignant tumors, ionizing radiation, DNA damage, mutations, carcinogenesis, radiation hazard, prevention. Language: Uzbek Citation: Nabiyeva , S., Olimov , M., & Xakulova , M. (2025). THE INFLUENCE OF RADIATION IN THE FORMATION OF Malignant Tumors. Universal International Scientific Journal, 2(5), 170–173. Retrieved from https://universaljurnal.uz/index.php/jurnal/article/view/1989 Copyright © 2025 by author(s) and Scientific Research Publishing Inc. This work is licensed under the Creative Commons Attribution International License (CC BY 4.0). http://creativecommons.org/licenses/by/4.0/ Radiatsiya lotincha “radiatio” so‘zidan bo‘linadi. Radiatsion himoya radiatsiya olingan bo‘lib, nurlanish degan ma’noni manbalari bilan ishlaganda xavfsizlikni anglatadi. U yadroviy o‘zgarishlar natijasida ta'minlashga qaratilgan muhim choradir. yuzaga keladigan elektromagnit va Radioaktiv modda (α, β, γ nurlar, korpuskulyar nurlanishlar, quyosh nurlanishi, neytronlar) va boshqa ionlovchi nurlanish kosmik nurlar oqimlari, radiatsiyaning tirik manba(rentgen qurilma)lari bilan ishlaganda organizmga taʼsiri radiatsiya dozasi bilan ularning zararli dozasini xavfsiz nurlanish belgilanadi. Radiatsiya rentgen (r), hamda dozasigacha kamaytirish uchun tadbirlar ko‘lab radiatsion doza miqdor birliklari bilan kompleksi ishlab chiqilgan. Berk nurlanish oʻlchanadi radiatsiya miqdori singuvchi manbalari (germetik nurlanish manbalari, radiatsiya va boshqa radioaktiv rentgen qurilmalari, tezlatkichlar va nurlanishlarning shikastlovchi taʼsiriga boshqalar) dan atrof muhitga radioaktiv bogʻliq. Bir kunda 20 r gacha radiatsiya kishi moddalar tarqalmasligi isbotlangan. Bunday organizmi uchun xavfsiz doza hisoblanadi. manbalar bilan ishlaganda organizmga faqat Bundan ortiq miqdordagi nurlanish tashqi nurlanish taʼsir qiladi. Tashqi nurlanish organizmdagi toʻqimalarni shikastlab, kishini dozasini kamaytirish uchun nurlanish nurlanish kasalligiga duchor qiladi. Radiatsiya maydonida ishlash vaqtini minimal holatga ionlanmaydigan va ionlanuvchi turlarga keltirish, uzoq masofada turish va manba yoki 171 Universal International Scientific Journal 2025, 2(5) obʼyektni himoya vositalari yordamida to‘sish Mutatsiyaga uchragan hujayralarda kerak. Ochiq nurlanish manbalari bilan nazoratdan chiqqan bo‘linish boshlanadi. ishlaganda radiaktiv moddalar nafas yoʻli, Bunday hujayralar organizm nazorati ostidan oshqozon, ichak yoki teri orqali organizmga chiqib, doimiy bo‘linadi va o‘sadi. Bu esa kirishi va organizm ichdan nurlantirishi xavfli o‘smalarning shakllanishiga olib keladi. mumkin. Ichki nurlanish dozasini kamaytirish Ko‘plab ilmiy izlanishlar va tarixiy uchun texnologik uskuna va ish joyini faktlar shuni ko‘rsatadiki, ionlovchi germetiklash, ventilyasiya tizimlariga filtr radiatsiyaga uchragan insonlar orasida saraton qoʻyish, shaxsiy himoya vositalaridan kasalligi holatlari ancha yuqori. Ayniqsa, foydalanish va radiatsion gigiyena qoidalariga quyidagi o‘smalar radiatsiyaga bog‘liq holatda amal qilish zarur. Radioaktiv modda va boshqa ko‘p uchraydi: ionlovchi nurlanish manbalari bilan • Qon saratoni (leykemiya) ishlaydigan hamma korxonalarda radiatsiya • Qalqonsimon bez saratoni xavfsizligi xizmati (RXX) radiatsion nazorat • Ko‘krak bezi saratoni olib boradi. Radiatsiya nurlaridan nurlanganda • O‘pka va ichak saratoni inson hayoti uchun xafli kasalliklar Masalan, 1986 yildagi Chernobil AES (farzandlarni nogiron tugʻilishi, oq qon portlashi natijasida yuz minglab insonlar kasalligi, rak kasalliklari kelib chiqadi). yuqori darajadagi nurlanishga uchragan va So‘nggi yillarda xavfli o‘smalar (saraton) keyingi yillarda aynan yuqoridagi saraton dunyo miqyosida inson salomatligiga tahdid turlarining ko‘payishi qayd etilgan. solayotgan eng og‘ir kasalliklardan biriga Shuningdek, Hiroshima va Nagasaki aylangan. Jahon sog‘liqni saqlash tashkiloti portlashlaridan keyingi tahlillar ham bu xavfni ma’lumotlariga ko‘ra, saraton kasalliklari har isbotlagan. yili millionlab insonlar hayotiga zomin Organizmning o‘zi DNKni ta’mirlash bo‘lmoqda. Xavfli o‘smalarning rivojlanishida mexanizmlariga ega. Biroq radiatsiya ta’siri turli omillar, jumladan, irsiyat, ekologik kuchli bo‘lsa yoki takrorlansa, bu tizimlar muhit, ovqatlanish tartibi, stress va ayniqsa samarali ishlamay qoladi. Shu bois, radiatsiya radiatsiya ta’siri muhim rol o‘ynaydi. Ushbu bilan bog‘liq xavflarni kamaytirish uchun maqolada radiat