РАДИОАКТИВНА ЗРАЧЕЊА И ЊИХОВО ДЕЈСТВО

Аннотация

This article provides information about radioactive rays, their types, discovery, and effects on human health and the environment. The historical discovery of the phenomenon of radioactivity, in particular the scientific research of Henri Becquerel, Marie, and Pierre Curie, is covered. The types of alpha, beta, and gamma radiation, their properties, and biological hazards are also analyzed. The work shows the possibilities of using these rays in medicine, energy, and industry, as well as the importance of safety measures. This topic serves to understand the scientific foundations of radioactivity and to think deeply about its consequences. Keywords: Radioactivity, alpha rays, beta rays, gamma rays, Henri Becquerel, Marie Curie, Pierre Curie, nuclear radiation, biological effects, mutation, cancer, safety precautions, nuclear physics, uranium, radium, polonium, radioactivity in medicine, environment. Language: Uzbek Citation: Ibroximova, D., & Shavkatbekova , M. (2025). RADIOACTIVE RADIATIONS AND THEIR EFFECTS. Universal International Scientific Journal, 2(5), 154–158. Retrieved from https://universaljurnal.uz/index.php/jurnal/article/view/1986 Copyright © 2025 by author(s) and Scientific Research Publishing Inc. This work is licensed under the Creative Commons Attribution International License (CC BY 4.0). http://creativecommons.org/licenses/by/4.0/ Radioaktivlik — bu ba'zi kimyoviy radioaktiv elementlarni topgan.Radioaktiv elementlarning atom yadrolari beqaror bo‘lib, nurlar uch turga bo‘linadi: o‘z-o‘zidan parchalanishi va shu jarayonda Alfa nurlari (α): og‘ir zarrachalar, turli zarrachalar yoki nurlar (alfa, beta, havoda uzoq yura olmaydi, lekin tirik gamma) chiqarish hodisasidir. Bu hodisa to‘qimalarga katta zarar yetkazadiBeta nurlari natijasida bir element boshqa elementga (β): yengil zarrachalar, alfa nurlariga aylanishi mumkin.Radioaktivlikni ilk bor qaraganda chuqurroq kiradi. 1896-yilda fransuz olimi Anri Bekkerel kashf Gamma nurlari (γ): elektromagnit etgan. U uran tuzlari yorug‘liksiz holatda ham to‘lqinlar, kuchli nurlanishga ega va foto plastinkaga ta’sir ko‘rsatishini aniqlagan. materiallar ichiga chuqur kira oladi.1903-yilda Keyinchalik, Mariya va Per Kyuri bu hodisani Per va Mariya Kyurilar bilan birga Bekkerel chuqur o‘rganib, poloniy va radiy kabi yangi ham fizika bo‘yicha Nobel mukofotini qo‘lga kiritgan.Ionlovchi nurlanishning turli hossalari 155 Universal International Scientific Journal 2025, 2(5) uning biologik ta’sirini belgilaydi. gidroperoksid, vodorod peroksidi, atomar va Ionlovchinurlanish turli to’qima, hujayra va singlet kislorod hosil bo’lib, ular organik subhujayra strukturalariga kirib boradi. moddalarning kuchli oksidlanishiga sababchi Ionlovchi nurlanishning asosiy bo’ladilar. Suv radiolizi mahsulotlarning harakteristikalaridan biri uning biologik aminokislotalar, oqsillar, uglevodlar, material ichiga juda chuqur kirib borishidir. nukleosidlar, fosfolipidlar, DNKga ta’siri Ushbu jarayon nurlanish tabiatiga zarrachalar natijasida erkin organik radikallar vujudga zaryadi va energiyasi, nurlantirilayotgan keladi. Biologik bosqichda hujayra, to’qima, modda tarkibi va zichligiga bog’liq. Ionlovchi organlar darajasida qaytmas ozgarishlar nurlanishlarning muhim harakteristikasi yuzaga keladi. Bu bosqich bir necha soat, ularning dozasidir. Nurlanish dozasi hafta, yil, yuz yillab davom etishi mumkin. yordamida nurlanish davrida ob’ektga Radioaktiv nurlanishga bo’lgan sezgirlik tushayotgan energiya miqdori obektga darajasi quyidagilarga bo’linadi: 1. Limfoid 2. uzatiladigan nurlanish energiyasining miqdori Miyeloid 3. Epiteliy 4. Muskul 5. Nerv 6. (yutilish dozasi va nurlanish dozasi) Tog’ay 7. Suyak Organning radioaktivlikka aniqlanadi. Radiatsion nurlanishning biologik bo’gan sezgirligi uning funksional holatiga ta’siri quyidagilarga bog’liq: singish bog’liq. Embrional holatda organizm qobilyatiga, yutilgan energiya miqdoriga, to’qimalari juda yuqori sezgirlikka ega. uning bioto’qimalardagi hajmiy tarqalishi Radioaktiv nurlanish natijasida rivojlanish ionizatsiya zichligiga, vaqtiga. Ionlovchi nuqsonlari jismoniy va aqliy nuqsonlar, nurlanishning biologik ob’ektga ko’rsatadigan organizm adaptiv hossalarini kamayishi ta’siri quyidagi bosqichlarda kechadi: kuzatiladi. fizikaviy, fizik kimyoviy, kimyoviy, biologik. Radioaktivlik tibbiyot, energetika, Fizikaviy bosqichda energiya muhit qishloq xo‘jaligi va sanoat sohalarida keng tomonidan qabul qilinadiva uning qo‘llaniladi. Masalan, saraton hujayralarini malekulalarini qo’zg’atib ionizatsiyalaydi. yo‘q qilishda, elektr stansiyalarida energiya Fizik-kimyoviy bosqichda yutilgan energiya olishdamateriallarni nazorat qilishda.Shu bilan qo’zg’atilgan va ionizatsiyalangan birga, radioaktiv nurlanishning inson molekulalar orasidataqsimlanib, kimyoviy sog‘lig‘iga salbiy ta’siri ham mavjud. U bog’lar uziladi. Ularning atrofida esa yangi hujayralarni shikastlaydi, genetik ionlar va erkin radikallar paydo bo’ladi. o‘zgarishlarga, saraton kasal