ВИДЫ НАСЕКОМЫХ, ЗАНЕСЕННЫЕ В КРАСНУЮ КНИГУ

Аннотация

This paper presents information about insect species that are at risk of extinction both in Uzbekistan and worldwide. As essential components of ecosystems, insects play a crucial role, and their decline poses a serious threat to biodiversity. The study provides a detailed analysis of species listed in the Red Book, their distribution, the causes of their decline, and the conservation measures needed to protect them. 174 Universal International Scientific Journal 2025, 2(5) Keywords: Red Book, insects, endangered species, entomology, biodiversity. Language: Uzbek Citation: Yoʻldosheva , G. (2025). SPECIES OF INSECTS INCLUDED IN THE RED BOOK. Universal International Scientific Journal, 2(5), 174–177. Retrieved from https://universaljurnal.uz/index.php/jurnal/article/view/1992 Copyright © 2025 by author(s) and Scientific Research Publishing Inc. This work is licensed under the Creative Commons Attribution International License (CC BY 4.0). http://creativecommons.org/licenses/by/4.0/ Tabiatda hasharotlar ekotizimning muhim bo’g’ini hisoblanadi. Ular changlatuvchi, organik qoldiqlarni parchalovchi va oziq zanjirining muhim qismi sifatida xizmat qiladi. Biroq, antropogen omillar, jumladan, o’rmonlarning kesilishi, Oʻrta Osiyo yonboshari (Saga pedo) pestitsidlardan noto’g’ri foydalanish va iqlim 2. Sariqqum soxta qoʻngʻizi (Bioramix o’zgarishi sababli ko’plab hasharot turlari turkestanicus) – asosan qumli hududlarda yo’qolib ketish xavfi ostida qolmoqda. Shu yashaydi, soni keskin kamayib bormoqda. sababli, dunyoning ko’plab mamlakatlari, jumladan, O’zbekiston ham Qizil kitobga kiritilgan noyob hasharotlarni himoya qilish choralarini ko’rmoqda. Ushbu tezisda yo’qolib borayotgan hasharotlarning turlari va ularning ahamiyati ko’rib chiqiladi. Qizil kitobga kiritilgan hasharotlar turlari hududiy jihatdan farq qiladi, ya’ni har bir Sariqqum soxta qoʻngʻizi (Bioramix davlatning o’z Qizil kitobi bo’lib, unda turkestanicus) muhofazaga muhtoj turlar qayd etilgan. O’zbekiston Qizil kitobiga kiritilgan ba’zi 3. Boʻrdoqi qoʻngʻiz (Calosoma hasharotlar quyidagilar: sycophanta) – zararli hasharotlar bilan Oʻzbekistonda Qizil kitobga kiritilgan oziqlanuvchi yirtqich qoʻngʻiz. hasharotlar: 1. Oʻrta Osiyo yonboshari (Saga pedo) – kam uchraydigan va yoʻqolib ketish xavfi ostida turgan toʻngʻizqanotlilar oilasiga mansub hasharot. Boʻrdoqi qoʻngʻiz (Calosoma sycophanta) 175 Universal International Scientific Journal 2025, 2(5) Katta asalari (Megachile pluto) – Eng 4. Oʻrta Osiyo qizil qum kapalagi (Colias yirik asalari turi, yashash joylarining regia) – noyob tur, asosan choʻl hududlarda kamayishi sababli yo’qolib bormoqda. uchraydi. Hasharotlarning yo’qolish sabablari 5. Turkiston qizilquyruq kapalagi Yashash joylarining buzilishi – (Turanana endymion) kamyob kapalak O’rmonlarning kesilishi, dalalarning turlaridan biri. kengaytirilishi. 6. Fasolbarg kapalagi (Colias wiskotti) Kimyoviy moddalardan foydalanish – Farg’ona vodiysi va Pomir-Oloy tog’larida Pestitsidlar va gerbitsidlar ta’siri. uchraydi, soni kamaymoqda. Iqlim o’zgarishi – Harorat o’zgarishi va 7. Sogd chigirtkasi (Bryodemella yog’ingarchilikning kamayishi. tuberculata) Tog’oldi hududlarda yashaydi, Noto’g’ri ovlash va brakonerlik – tabiiy yashash joylarining kamayishi sababli Noyob turlar kolleksiya yig’uvchilar yo’qolish xavfi mavjud. tomonidan yo’q qilinishi. 8. Otalıq manti (Ameles heldreichi) – Noyob hasharotlarni himoya qilish O‘zbekistonda kam uchraydigan tur, asosan choralari cho‘l va dasht zonalarida yashaydi. Qo’riqxona va milliy bog’larni 9. Gulxan qo‘ng‘izi (Protaetia kengaytirish. speciosissima) – O‘rmonlarda yashovchi yirik Qonuniy himoya choralarini qo‘ng‘iz, daraxtlarning kesilishi sababli soni kuchaytirish. kamayib bormoqda. Ilmiy tadqiqotlarni rivojlantirish va 10. Ipak qurti kapalagi (Saturnia pyri) – monitoring tizimini yo’lga qo’yish. Yirik tungi kapalak bo‘lib, urbanizatsiya Ekologik ta’lim va aholining tufayli soni kamaymoqda. xabardorligini oshirish. Dunyo boʻylab Qizil kitobga kiritilgan Hasharotlar ekotizim muvozanatini ba’zi boshqa hasharotlar: saqlashda muhim rol o’ynaydi. Ularning Avstraliya yeryongʻoq qoʻngʻizi kamayishi oziq-ovqat zanjiriga va qishloq (Hypodermatinae species) xo’jaligiga salbiy ta’sir ko’rsatishi mumkin. Yevropa olmos qanotli kapalagi Shuning uchun Qizil kitobga kiritilgan turlarni (Parnassius apollo) himoya qilish, ularning tabiiy yashash Meksika monarx kapalagi (Danaus joylarini saqlab qolish va ekologik plexippus) barqarorlikni ta’minlash dolzarb masalalardan Jahonda yo’qolib borayotgan biridir. hasharotlar Xulosa: Dunyoda ham ko’plab noyob hasharotlar Xulosa qilib aytganda, Qizil kitobga yo’qolib ketish xavfi ostida: kiritilgan hasharotlar nafaqat biologik xilma- Atlas kapalagi (Attacus atlas) – xillikni ta'minlash, balki ekologik Dunyoning eng yirik kapalaklaridan biri barqarorlikni saqlash uchun ham muhim bo’lib, Janubi-Sharqiy Osiyoda uchraydi. ahamiyatga ega. Ularning saqlanishi bizning Herkules qo’ng’izi (Dynastes