ЎЗБЕКИСТОНДА КАСАБА УЮШМАЛАРИНИ ТАШКИЛ ЭТИШ ВА РЎЙХАТИДАН ЎТКАЗИШ МАСАЛАЛАРИ

Аннотация

Ушбу илмий иш натижасида касаба уюшмаларини ташкил этиш билан боғлиқ баъзи муаммоли масалалар ва уларни рўйхатдан ўтказишдаги тушунмовчиликлар муҳокама қилинган. Шунингдек буларни ҳал қилиш борасидаги хулосалар баён этилган. Калит сўзлар: касаба уюшмаси, низом, рўйхатдан ўтказиш, ҳужжат, юридик мақом. Ўзбекистонда шаклланаётган фуқаролик жамиятининг асосий хусусиятларидан бири демократик ислоҳотлар жараёнида жамоат бирлашмалари, хусусан касаба уюшмаларининг таркибий институт сифатидаги аҳамиятининг ортиб бораётганлигидир. Касаба уюшмаларини ташкил этиш, қайта тузиш ва тугатиш махсус қонун ҳужжатлари билан тартибга солинади. Касаба уюшмаларига оид қонунчилик базаси уларни бошқа жамоат бирлашмаларидан фарқини кўрсатиб, мураккаб ташкилий-ҳуқуқий механизмларни акс эттиради. Ўзбекистонда, бошқа юридик шахслар каби, касаба уюшмалари ҳам давлат рўйхатидан ўтказиш орқали ташкил этилади. Бироқ, айрим олимларнинг фикрича, кўплаб нодавлат нотижорат ташкилотлари умумий йиғилиш ёки қурултой томонидан уларни тузиш тўғрисидаги қарор қабул қилинганидан сўнг ташкил топган ҳисобланади[1]. Юридик шахсларни, шу жумладан касаба уюшмаларини ташкил этиш маълум талабларга мувофиқ амалга оширилади: бир ёки бир нечта таъсисчи ташкилот мақсадларини белгилаш ва ресурсларни тақсимлаш учун таъсис ҳужжатини қабул қилади. Бу ҳужжат ягона қарор ёки бир нечта таъсисчилар ўртасидаги келишув бўлиши мумкин. Юридик шахс мақомини расмийлаштириш учун давлат рўйхатидан ўтиш шарт ҳисобланади[2]. Т.Новитснинг таъкидлашича, "Касаба уюшмаларини рўйхатдан ўтказишнинг ҳуқуқий тартибга солиниши мустақилликни ҳурмат қилиши ва уюшиш эркинлиги бўйича халқаро меъёрларга зид келувчи ортиқча расмиятчилик тўсиқларини қўймаслиги лозим"[3]. Ўзбекистонда касаба уюшмаларини ташкил этишга қўйиладиган талаблар бошқа нодавлат ташкилотларникидан фарқ қилади. Касаба уюшмалари фақат рўйхатдан ўтказилгандан сўнг юридик шахс мақомини олади. Уларнинг ҳуқуқий ҳолати устав фаолияти, ташкилий мустақиллиги ва давлат органларига ҳисобот бермаслиги билан белгиланади. Касаба уюшмасини жамоат бирлашмаси сифатида ташкил этишда таъсисчиларнинг сонига ҳам, малакасига ҳам муайян талаблар қўйилади. Ўзбекистон Республикасининг "Жамоат бирлашмалари тўғрисида"ги қонунининг 8-моддасига кўра, жамоат бирлашмасини тузиш ташаббуси билан камида ўн нафар фуқаро чиқиши керак. 31 Бироқ, Вазирлар Маҳкамасининг 2014 йил 10 мартдаги 57-сонли қарори билан тасдиқланган "Нодавлат нотижорат ташкилотларини давлат рўйхатидан ўтказиш тўғрисида"ги низомнинг 13-бандида касаба уюшмаларининг таъсисчи аъзолари сони камида уч минг кишидан иборат бўлиши белгиланган. Ушбу чегара халқаро стандартлар ва бошқа ННТларга нисбатан қўлланиладиган миллий амалиётга мувофиқ қайта кўриб чиқилиши мақсадга мувофиқ. Шунингдек, Қонуннинг 21-моддасида касаба уюшмаларини рўйхатдан ўтказишга масъул бўлган давлат органи касаба уюшмалари ва уларнинг бўлинмаларини рўйхатдан ўтказишни рад этмаслиги ҳамда уларнинг фаолиятини назорат қилмаслиги кераклигини киритиш тавсия этилади. Бу мустақиллик ва ўз-ўзини бошқариш тамойилини таъминлайди. Бундан ташқари, касаба уюшмалари ва уларнинг бирлашмалари хоҳишларига кўра давлат рўйхатидан ўтишдан воз кечиш ҳуқуқига эга бўлишлари лозим. Касаба уюшмалари ва давлат ҳокимияти органлари ўртасидаги муносабатларни аниқ белгиловчи ҳуқуқий қоидаларнинг йўқлиги доимий муаммо бўлиб қолмоқда. Ёшлар орасидаги юқори ишсизлик даражаси ҳам ислоҳотлар зарурлигини кўрсатмоқда. Касаба уюшмалари инсон капиталини мустаҳкамлаш учун меҳнат ҳуқуқларини фаол ҳимоя қилиши, бандлик сиёсатини илгари суриши ва меҳнат бозорида ҳамкорликни кучайтириши шарт. Касаба уюшмаларининг ҳуқуқий доираси уларнинг асосий вазифаси - ишчиларнинг ҳуқуқ ва манфаатларини ифода этиш ҳамда ҳимоя қилиш билан белгиланади. Уларнинг меъёрий-ҳуқуқий базаси ишчилар манфаатларини энг юқори даражада таъминлашга қаратилган ҳуқуқий ва ноҳуқуқий усулларни ўз ичига олади. Касаба уюшмаларига асосан ижтимоий ва меҳнат ҳуқуқларини ҳимоя қилиш вазифаси юклатилган[4]. Касаба уюшмаларининг меҳнат муносабатларидаги ҳуқуқий мақоми давлат қонунчилиги ва касаба уюшмаларининг иштироки билан биргаликда белгиланади. И.О. Снигирева таснифига кўра, касаба уюшмалари ҳуқуқларини қуйидаги гуруҳларга бўлиш мумкин: моддий ҳуқуқлар: меҳнат шароитларини тартибга солишда қатнашиш, меҳнат қонунчилигига риоя этилишини назорат қилиш ва меҳнат низоларини ҳал этишда иштирок этиш. Процессуал ҳуқуқлар: ташкилий мустақилликни сақлаш, иш берувчиларни қонунбузарликлар учун жавобгарликка тортиш, меҳнат инспекциялари ва судларга мурожаат қилиш, жамоавий ҳаракатларни ташкил этиш, ходимларнинг розилиги билан коллегиал органларда иштирок этиш[5]. Л.М. Маирова қонунда мустаҳкамланган ҳуқуқларни жамоа шартномалари орқали кенгайтирилган ҳуқуқлардан алоҳида ажратиб кўрсатади[6]. Кейингиси қонуний қоидалардан ташқари қўшимча ҳуқуқларни тақдим этиши мумкин ва касаба уюшмалари уставлари томонидан берилган ваколатларга боғлиқ бўлади. Жамоа ҳуқуқларини ҳимоя қилишда касаба уюшмалари қонун қабул қилиш жара