KOSON TUMANIDA SUV INSHOOTLARI VA QADIMIY DEHQONCHILIK MADANIYATI

Аннотация

Ushbu maqolada Koson tumanidagi qadimiy suv inshootlari – jo‘ylar, ariq va sardobalar hamda bu infratuzilmalar asosida shakllangan dehqonchilik madaniyatining tarixiy taraqqiyoti tahlil qilinadi. Tuman hududidagi sug‘orish tizimlari orqali yillar davomida agrar madaniyat yuksak darajaga ko‘tarilgani, aholining o‘ziga xos yer ishlash madaniyati shakllangani ilmiy manbalar asosida yoritiladi. Shuningdek, maqolada bugungi kunda suv resurslaridan oqilona foydalanish, agrotexnik yondashuvlar va yangi inshootlar haqida ham so‘z yuritiladi. Maqola tarixshunoslar, o‘lkashunoslar va agrar soha tadqiqotchilari uchun amaliy ahamiyatga egadir. Kalit so‘zlar: Koson tumani, suv inshootlari, dehqonchilik, jo‘y, sardoba, koriz, ariq, sug‘orish tizimi, qadimiy madaniyat, agrar tarix, agrotexnika. O‘zbekiston hududi qadimdan sug‘orma dehqonchilik asosida rivojlangan agrar sivilizatsiyalardan biri hisoblanadi. Ayniqsa, Qashqadaryo vodiysi, xususan Koson tumani hududi tarixiy jarayonlarda sug‘orish tizimlari va suv inshootlari bilan mashhur bo‘lgan yirik dehqonchilik markazlaridan biri sifatida alohida o‘rin tutadi. Mazkur hududdagi suv resurslarining oqilona boshqarilishi, qadimiy koriz va jo‘y tizimlari, sardobalar hamda ariq tarmoqlari bu yerda yuksak agrar madaniyat shakllanganidan dalolat beradi. Koson tumani tarixiga nazar tashlaganda, miloddan avvalgi davrlardayoq bu yerda dastlabki sug‘orish tizimlari barpo etilgani haqida arxeologik topilmalar, yozma manbalar va xalq og‘zaki ijodi tasdiqlaydi. Ayni paytda, qadimiy Koson vohasi — Zarafshon daryosi havzasi ta’sir doirasida joylashgani sababli, bu yerda suvni tuman ichiga taqsimlash, jo‘ylar orqali yerdan unumli foydalanish madaniyati shakllangan. Tarixiy manbalarda keltirilishicha, Koson atrofida jo‘y va ariq tizimlarining ilk shakllari miloddan avvalgi II–I asrlarga borib taqaladi. Ayrim tarixchilarning fikricha, bu hududda qadimiy Sug‘diyona davridan boshlab suv resurslarini boshqarish an’analari mavjud bo‘lgan [1.45–bet]. Sug‘orish tizimining barqarorligi esa nafaqat qishloq xo‘jaligi, balki aholi punktlarining shakllanishiga, mahalliy hunarmandchilik va savdo yo‘llarining rivojlanishiga ham turtki bergan. Koson tumanining suv resurslariga asoslangan dehqonchilik madaniyati nafaqat iqtisodiy, balki madaniy va ijtimoiy hayotda ham chuqur iz qoldirgan. Har bir jo‘y va ariq atrofida mahallalar shakllangan, suv inshootlariga qarovchi mutaxassislar — jo‘ybonlar, korizchilar, ariqsozlar faoliyat yuritgan. Bularning barchasi ushbu hududda suvga asoslangan mehnat taqsimoti va ijtimoiy tuzumning shakllanishini ko‘rsatadi. Hozirgi kunda ham Koson tumanida suv inshootlari, jumladan, Qamashi–Koson jo‘yi, Chimqo‘rg‘on sardobasi va boshqa tarixiy obidalar mavjudligi bu hududning o‘ziga xos tarixiy va amaliy ahamiyatini saqlab qolayotganini tasdiqlaydi. Shu jihatdan, mazkur maqolada Koson tumanidagi qadimiy va zamonaviy suv inshootlari, ularning xalq xo‘jaligidagi roli, suv asosidagi agrar madaniyat taraqqiyoti va hozirgi davrdagi muammolar haqida ilmiy yondashuv asosida fikr yuritiladi. Koson tumanida sug‘orish tizimlarining shakllanishi va tarixiy taraqqiyoti 113 ` Koson tumani hududi qadimdan tabiiy va geografik sharoit jihatidan dehqonchilikka yaroqli, sug‘orish imkoniyatlariga ega bo‘lgan vohalardan biri hisoblanadi. Bu yerda suv resurslaridan foydalanish madaniyati juda erta boshlangan. Tarixiy va arxeologik ma’lumotlarga qaraganda, Zarafshon daryosi irmoqlari orqali Koson vohasiga suv keltirish ishlari miloddan avvalgi davrlarda boshlangan bo‘lib, bu holat hududda qadimiy jo‘ylar, ariq va sardobalarning shakllanishiga zamin yaratgan. Mashhur tarixchi A. Nabiev o‘zining “Tarixiy o‘lkashunoslik” asarida bu vohada qadimiy jo‘ylarning mavjudligi haqida ma’lumot berib, ularning aksariyati ilk o‘rta asrlarda qurilganini qayd etadi [2.52–bet]. Ayniqsa, Koson atrofidagi Qiziljo‘y, Koson jo‘yi, Tepaariq, Qoratepa jo‘yi kabi jo‘ylar bir necha asrlar davomida nafaqat qishloq xo‘jaligini, balki butun iqtisodiy hayotni ta’minlab kelgan. Arab tarixchilarining yozishicha, IX–X asrlarda Koson vohasida sug‘orish inshootlari arablar tomonidan zamonaviylashtirilib, mavjud jo‘ylar yangilangan. Bu davrda jo‘ylarning yonida sardobalar, suv havzalari va qishloq posyolkalari paydo bo‘lgan. Jumladan, Chimqo‘rg‘on sardobasi va uning atrofidagi ariq tarmoqlari hozirgacha o‘z tarixiy ahamiyatini yo‘qotmagan. Kosonda suv inshootlari bilan bog‘liq ijtimoiy kasblar ham shakllangan: ariqchilar, jo‘ybonlar, ariqsozlar kabi mutaxassislar nafaqat texnik xizmat ko‘rsatgan, balki suv ulashuvini nazorat qilgan. Bu esa mahalliy o‘zini o‘zi boshqarish tizimining muhim elementiga aylangan. Sovet davrida esa Koson tumani hududida yirik irrigatsiya tizimlari barpo etildi. Jumladan, Koson–Chimqo‘rg‘on kanali qurilib, minglab gektar yer maydonlari sug‘orishga yaroqli holga keltirildi [3.38–bet]. Bu holat tuman iqtisodiyotining qishloq xo‘jaligiga bog‘liq tarzda rivojlanishiga xizmat qildi. Bugungi kunda ham Koson tuman